71 Liber Quartus.
In hoc quarto volumine indicio Dei ostenduntur qui sint hoc tempore peccatores; et quia Deus per Jeremiam prophetam Judaeis
irascitur, non Christianis; et quia idola sunt lacus detriti, non Macarius aut Taurinus, sicuti Parmeniano visum est.
1029A I.
Argumentum hujus libri.—A te nobis, frater
1029C In ms. S. T.
frater nobis.
Parmeniane,
1029C
De milite. In tertio libro egit de unitate facta per Macarium. Albasp.
de petito milite frustra calumniam factam esse, aperte dilucideque monstratum est. Etiam illud disce, quod dixisti de oleo
et sacrificio peccatoris, ad vos potius pertinere: non enim ille debet esse peccator, quem vos volueritis. Nam et nos vestram
1029C
Praesumptionem. Se sanctos jactabant Donatistae, atque ex sua sanctitate sacramentorum effectum pendere. Albasp.
praesumptionem possumus imitari, et dicere, vos esse peccatores. Sed facessat ex utraque parte praesumptio
1029C Hunc locum restituimus ex ms. S. G. In mss. S. T. et P. S. necnon in editis perperam omnino,
facite ex utraque parte.
: nullus nostrum humano judicio alterum damnet.
1029C
Dei est nosse reum, illius ferre sententiam. Mendum Typographicum ejice, et lege cum editione Fr. Balduini,
nosse rerum. Incert.
Dei est nosse reum, illius
1029C In ms. S. G.
judicis est.
ferre sententiam. Taceamus omnes homines: solus Deus indicet peccatorem, cujus sacrificium sit
1029C
Canina victima. Paulo post quasi victimet canem, Albasp. Respicit
Optatus ad legem quae exstat
1029D Deut. XXIII, 18:
non offeres pretium canis in domo Domini Dei tui; quamvis de cynaedo videatur potius intelligenda quam de cane. Clericus.
canina victima, et cujus oleum ungi desideranti
1029D
Ingerat metum. Peccatorum oleum metum incutit; Dei autem exsultationem. Albasp.
ingerat metum
1030C In ms. S. G.
cujus oleum videatur esse timendum.
.
II.
Donatistas esse fratres Catholicorum.—Hujus rei apertissimam veritatem, Parmeniane frater,
1029B agnosce. Si tamen hoc nomen fraternitatis frequenter a me dictum, libenter audire dignaris: fac, ut tibi sit fastidiosum;
tamen nobis est necessarium, ne forte juxta probationem
1030C In ms. S. G.
tot probationes.
hujus nominis, tacendo rei esse videamur. Si enim tu non vis esse frater, ego esse incipio impius, si de nomine isto tacuero.
Estis enim fratres nostri, et nos vestri, propheta dicente:
Nonne vos unus Deus creavit, unus pater genuit, (Matach. II, 10) ? Non enim potestis non esse fratres, cum omnibus dictum sit:
Dii estis, et filii altissimi omnes (Ps. LXXXI, 6) . Et nos et vos qui praeceptum unum accepimus, in quo dictum est:
Ne vocetis vobis quemquam patrem in terris, quia unus est Pater vester in coelis (Matth. XXIII, 9) . Salvator noster Christus solus natus est Filius Dei: sed et nos et vos filii Dei uno modo facti sumus,
sicut in Evangelio scriptum
1029C est:
Venit Filius Dei, quotquot 72
eum receperunt,
1030A
dedit eis potestatem, ut filii Dei fierent qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 2) . Nos et
1029D
Facti sumus et dicimur. Schismatici facti sunt, sed non dicuntur fratres, quia a matris uberibus avulsi sunt. Albasp.
facti sumus et dicimur: vos et facti estis et non dicimini, quia pacifici esse non vultis, nec audire ipsum Filium Dei dicentem:
Felices pacifici, quia ipsi filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Christus veniens, Deum et hominem revocavit in pacem:
Et fecit ambos unum, tollens medium sepem parietis (Ephes. II, 13) . Vos nobiscum, id est, cum fratribus, pacem habere non vultis. Non enim potestis non esse fratres, quos
iisdem sacramentorum visceribus una mater Ecclesia genuit, quos eodem modo adoptivos filios Deus pater excepit. Unde hujus
temporis praescius Christus, quia futurum erat ut a nobis hodie discordaretis, talia dedit orandi mandata, ut
1029D
Ut vel in oratione. Unitas remanet in Oratione
1030C Dominica, quia cum dicimus
Pater noster, mentionem facimus de omnibus his qui eumdem habent Patrem, et cum iis communicamus, ideo unitas et fraternitas remansit in
illa oratione. Deinde oramus pro vobis, quia quando dicimus
dimitte nobis, eos omnes intelligimus qui ab eodem patre originem duxerunt et Christiani facti sunt. Albasp.
vel in oratione unitas remaneret,
1030C
Ut preces jungerent, quos discrepaturae fuerant partes. Discrepare in activa potestate usurpavit. Incert.
1030B ut preces jungerent, quos discrepaturae fuerant partes
1030C In ms. S. G.
discreturi fuerant parietes.
. Oramus pro vobis, quia volumus; et vos pro nobis, et cum non vultis: aut dicat unusquisque vestrum: Pater meus qui in coelis
es, et panem meum quotidianum da mihi hodie, et dimitte mihi peccata, quomodo et ego debitori meo. Igitur si quae mandata
sunt, mutari non possunt; videtis nos non in totum ab invicem esse separatos, dum et nos pro vobis oramus, volentes; et vos
pro nobis oratis, et si nolentes. Vides, frater Parmeniane, sanctae germanitatis
1030C In mss. S. T. et P. S. necnon in editis,
sancta gemina: minus bene.
vincula inter nos et vos, in totum rumpi non posse.
III.
Donatistas peccatores esse.—Jam peccator quaerendus est, cujus potuit
1030D
Vel oleum timeri. Quia dicit Scriptura,
peccatoris oleum non intinguat caput meum. Albasp.
vel oleum timeri, vel sacrificium repudiari. Cesset humana suspicio, utriusque partis praesumptio sileat; quis sit peccator
1030C solus indicet Deus. Legimus
1030D
Quadragesimo-nono psalmo, etc. Quod in Hebr.
Selah, Graeci plerumque διάψαλμα. Id autem alterius quasi sensus exordium multi credidere, teste Hieronymo. Quod et August. in psalm.
IV aliique testantur. Inde aliquando pro parte psalmi, quamvis in toto nullum
Selah aut diapsalma. Hic tamen hodieque in quibusdam exemplaribus diapsalma reperiri
1031C testantur viri docti. Alterum autem cum jam versu 6, (non enim sequendi qui tollunt, cum sit et in Hebr.) praecesserit.
Ideo fortasse dictum ab Optato, hic est,
sub sec. etc. M. Casaub.
in XLIX psalmo sub
1031A secundo diapsalmate, Spiritum Sanctum dixisse:
Peccatori autem dixit Deus (Ps. XLIX, 16) . Hoc loco advertenda est tota mentis intentio, et videndum, quis sit peccator.
1031C
Si enim post electum est. Pro
electum mavult Barthius
delectum. Interest enim
militem deligi atque
eligi dicas. Cum
delectus ei rei sit familiare verbum: illud alterum temere de militibus non reperias. Fr. Balduinus edidit,
si enim postquam lectum est. Incert.
Si enim post quod lectum est,
peccatori autem dixit Deus: verba hujusmodi sequerentur, et diceret: tulisti arma, processisti castris, stetisti contra hostes in acie: timendum erat
militi, quia potuit ipse videri peccator. Aut si diceret: comparasti merces, peregrinatus es, egisti nundinas, lucri causa
quod emeras vendidisti: timendum erat negociatori, quia potuit ipse videri peccator. Aut si diceret: fabricasti navem, struxisti
funibus, ornasti velis, opportunos ut navigares captasti ventos:
1031C
Timendum erat nautae. Lege exigente sensu et fide jubente eodem libro,
naturae. Si quidem
naturae hic prodigiose editum. Incert.
timendum erat nautae, quia potuit ipse videri peccator. Aut post quod lectum est:
Peccatori autem dixit
1031B
Deus: si sequerentur haec verba: dissensio et schisma tibi displicuit, concordasti cum fratre tuo, et cum una Ecclesia quae est
in toto orbe terrarum,
1031C
Communicasti septem Ecclesiis. Christianis Asiae. Albasp.
communicasti septem Ecclesiis et
1031D
Et memoriis Apostolorum. Et reliquiis B. Petri et Pauli: quae communio necessaria est ut quis sit in unitate Christiana. Albasp.
memoriis apostolorum, amplexus es unitatem: si haec subsequens lectio contineret, nobis timendum erat, nos esse potuimus
peccatores. Cum autem dicit Deus:
Ad quid exponis justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? tu autem contempsisti disciplinam, et abjecisti sermones
meos retro: sedens adversum fratrem tuum, detrahebas, et adversus filium matris tuae ponebas scandalum. Videbas furem, et
currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas
(Ps. XLIX, 16) . Haec ad vos dicta sunt omnia. Excusate vos ab his omnibus, si potestis.
1031C IV.
Donatistae disciplinae contemptores.—A vobis
1032A enim contempta est disciplina: ut quid recitas Testamentum, qui Testamento non servis, in quo descripta est disciplina,
quam servare non vultis? Non enim potestis dicere, vos eam servare
1031C In mss. S. T. et P. S.
servasse.
, contra quam militatis. Deus dicit:
Quaere pacem, et consequeris eam (Ps. XXXIII, 15) :
1031D
Tu repudiasti pacem, etc. Auctiores hic priores editiones integra periodo:
In Evangelio legitur, pax hominibus in terra bonae voluntatis. Tu nec voluntatem bonam vis habere, nec pacem: non est contemnere
disciplinam? Item in Psalm.,
etc. Haud dubium quin sit Optati, neque difficile est conjicere, quae causa fuerit omittendi. M. Casaub.
tu repudiasti pacem: non est
1032C In ms. S. G.
utique hoc est: et ita deinceps.
contemnere disciplinam?
73 In Evangelio legitur
1031D
In Evangelio legitur. Haec ex editione Germamanica addimus; et bene, ni fallor. Albasp.
:
pax hominibus in terra bonae voluntatis (Luc. II, 14) : tu nec voluntatem bonam vis habere nec pacem: non est contemnere disciplinam? Item in psalmo CXXXII legitur:
Ecce quam bonum est, et jucundum, habitare in unum: in unum habitare cum fratribus non vis: non est contemnere disciplinam? Christus dicit in Evangelio:
qui semel lotus est, non habet necessitatem iterum lavandi (Joan.
1032B XIII, 10) : tu rebaptizando iterum lavas: non est contemnere disciplinam? Deus dicit:
ne tetigeritis Christos meos, neque in prophetas meos manum miseritis (Ps. CIV, 15) : vos tot sacerdotes Dei
1031D
Honoribus exspoliastis. Sine causa et absque crimine episcopos deponitis: quod non minus crimen erat, quam innocentem ad poenitentiam cogere; utrique
enim tollitur gradus et pars quem habebat in corpore Christi. Adde ex D. Cypriano episcopatum
1032C divinum honorem esse. Epist. 5 lib. IV.
Divini honoris societate conjunctas. Albasp.
honoribus exspoliastis: non est contemnere disciplinam? Christus dicit:
inde scio quia
discipuli mei estis, si vos invicem diligatis (Joan. XIII, 34) : odio nos habetis, fratres utique vestros: nec apostolos imitari voluistis, a quibus etiam negator dilectus
est Petrus: non est contemnere disciplinam? Exponis justificationes Dei, et assumis Testamentum ejus per os tuum: Testamentum
recitas, et Testamento non servis, in quo descripta est disciplina: quomodo dicis: quaere pacem, cum non habeas pacem?
V.
Donatistae calumniatores, detractores, scandalorum
1032C
Auctores.—
1032C
Electi estis qui sedentes, etc. Scribe
lecti estis: quod valet, scriptum porro est de vobis, aut aliquid simile:
lectum enim pro
scriptum cum de sacris scriptoribus loca proferuntur, et lectio κατ᾽ ἐξοχὴν, pro quavis sacrae Scripturae περιοχῇ, sive περικοπῇ
(
capitulum vocant Tertull. et alii) tam frequens est in his et similibus libris, ut nihil frequentius esse possit. Notum ac tritum est,
quid Nehem VIII, 8, non pauci
mikra exponant, vel quid ea voce Hebraei doctores vulgo designent. Eadem ratione et Alcoranum dici multi autumarunt. Sed Thomas
Erpenius, in cujus excellentissimi viri immatura morte
1032D tantam fecerunt jacturam litterae Orientales, quantam ullae umquam in unius hominis morte litterae, doctissimos quosque
Arabes dissentire, et ab alia quamvis ejusdem radicis significatione derivare, notavit in notis ad histor. Josephi Patriarch.
Hanc sententiam doctissimus Salmasius in admirando Plinianarum exercitationum opere, non laudat modo, sed et Graecorum testimoniis
ita confirmat, ut res jam minime controverti debeat. Sed quia admirandi illius operis mentionem me contigit hic facere, ingratus
sum nisi hoc ipso loco ejus auctori, viro humanissimo et de tota republica litteraria meritissimo, gratissimas agam gratias,
cujus munere tanti thesauri compos sum factus. Sed ut ad Optatum redeamus, ut hic
electi pro
lecti, etiam in hac optima, ita in prioribus editionibus, eodem errore
electum pro
lectum legebatur. Ubi enim ante unam aut alteram paginam:
Si enim postquam lectum est, priores ultima Balduiniana
1033B exhibebant,
si enim post electum est. Et quia de militibus nescio quid sequitur, pro
electum, delectum corrigi eo loco voluerunt nonnulli, et mira nescio quae de
delectu militum comminiscuntur: quorum ineptiis optime carere potuimus, si per N. L. et typographos parisienses liceret. Quod autem ait Optatus,
lecti estis qui sedentes populum doceatis, non ita intelligendum, quasi hoc ipsum de iis ac totidem verbis esset scriptum. More enim suo quasi supplet et interpolat
verba Scripturae ut proposito suo accommodet, q. d. Lecti estis, qui
sedentes (quando nempe populum docetis; concionamini, quod sedentes utique pro more tractantium facitis, detrahitis nobis, etc. M.
Casaub.
Electi estis, qui sedentes populum
1033A doceatis
1033B
Electi estis qui sedentes populum doceatis. Nam, ut ait modo Optatus,
populus in Ecclesia non habet sedendi licentiam. Hoc solis antistitibus qui populum docebant erat concessum in Ecclesiis Africanis, ut praeter Optatum docet Augustinus l.
L homil. hom. XXVI,
1033C tract. 19 et 112 in Joannem, in expos. Ps. CXLVII, et alibi passim. Nihilominus alia consuetudo obtinebat in quibusdam transmarinis
Ecclesiis, ut discimus ex eodem Augustino, l. de Catech. rudibus, c. 13, ubi consulit iis qui docent alios, ut aliquando eis
oblata sessione succurrant, quamquam, inquit,
sine dubitatione melius fiat ubi decenter fieri potest, ut a principio sedens audiat, longeque consultius in quibusdam Ecclesiis
transmarinis, non solum antistites sedentes loquuntur ad populum, sed ipsi etiam populo sedilia subjacent.
Alius ergo mos erat quarumdam saltem Ecclesiarum transmarinarum, alius Africanarum: in illis non solum antistites loquentes
sedebant, sed et auditores: in his vero e contra soli antistites sedebant cum populum alloquebantur; populus vero stans audiebat.
Attamen S. Augustinus homil. 26, supra laudata, testatur:
se in gratiam eorum qui aut pedibus dolebant, aut aliqua corporis inaequalitate laborabant, consilium dedisse et quodam modo
supplicasse, ut quando aut passiones prolixae aut certae aliquae
1033D
lectiones longiores legebantur, qui stare non poterant, humiliter et cum silentio sedentes attentis auribus audirent quae
legebantur.
Du Pin.
, et detrahitis nobis, utique fratribus vestris. Quoniam (sicut supra dixi) una nos mater Ecclesia genuit, unus nos Deus pater
excepit; et tamen scandala contra nos ponitis, mandando singulis,
1033D
Ne nos salutent. Christiani olim et domi, et per vicos, et in Ecclesia osculo sese salutabant. Albasp. Ibid.
Ne nos salutent: ne a nobis dignationem accipiant. Dignatio quid olim fuerit non opus est dicere; a posterioris aevi et cum aevo declinantis latinitatis Scriptoribus, pro
humanitate seu
facilitate solet accipi. Unde quod a Veteris et germanae eloquentiae Principe dictum est:
qui dignitate Principibus excellit, facilitate par infimis videtur. A Sidonio Apoll. ita expressum est,
dignitate clarus, dignatione communis. Lib. I epist. IX, et III lib. VII, ad Fontelum Papam sive episcopum:
Cum sitis opinione magni, gradu maximi, non tamen estis vos amplius dignitate, quam dignatione laudandi. Hinc et de quovis officio, quod
1034B testandae humanitatis invicem praestamus et exhibemus. Symm. l. IX, epist. 63:
Sed licet me officii ordine et dignatione praeverteris, in posterum tamen, nequaquam residem judicabis, etc. S. August. Confess. lib. VI, c. 2, de matre:
Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum pro
suo palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat.
Alii ediderunt
indignationem sumeret, quod verius esse puto, si disjunctim legatur,
in dignationem. Noster hoc loco, ni fallor, pro
osculo ut ipse videtur post aliquot lineas exponere, ubi haec iterum pluribus verbis. M. Casaub.
ne nos salutent: ne a nobis
1034B
Dignationem accipiant. Dignatio apud antiquos pro gratia accipitur. Cyp. lib. I, epist. 6. Cum igitur aliquem oscularentur, vocabant hoc gratiam
et communionem facere, quam cum orthodoxi habere nollent cum Donatistis, osculi officium repudiabatur. Albasp.
dignationem accipiant
1034C
Dignationem accipiant. Dignatio hic humanitatis officium. Symm. l. IX, ep. 63,
sed licet me officii ordine et dignatione praeverteris, etc. Du Pin.
. Considerate verba superbiae vestrae: considerate tractatus: considerate mandata: actus quoque vestros revolvite
1033A Hic in mss. et in editis habentur haec verba:
Invenietis oleum vestrum timuisse, qui rogabat; sed non suo loco: nec enim cohaerent cum praecedentibus et sequentibus,
1034A iisque omissis series orationis optime se habet.
. Nullus vestrum 74 est, qui non convicia nostra suis
1034C
Tractatibus. Episcoporum sunt in Ecclesia sermones et Evangelii explicationes. Cypr. epist. XLVI, lib. IV:
Nec tractantes Episcopos audiat. Albasp. Ibid.
Nullus vestrum est, qui non convicia nostra suis tractatibus misceat. Convicia nostra, pro iis dixit quae in nos jactata debebat proferre. Incert.
tractatibus misceat:
1034C
Qui non aut aliud initiet, aut aliud explicet. Initiare est
incipere. Sic infra:
ministeria initianda et ordinanda. Incert.
qui non aliud
1034C
Initiet. Incipiat. Albasp.
initiet, aliud
1034A explicet.
1034C
Lectiones dominicas. Per Evangelii lectionem incipitis, sed mox ea omissa ad convicia transitis. Albasp.
Lectiones dominicas incipitis, et tractatus vestros ad nostras injurias explicatis:
1034C
Profertis Evangelium. Sensus: Evangelium pacis profertis, et odia seminatis. Albasp.
profertis Evangelium, et facitis absenti fratri convicium:
1034C
Auditorum animis infigitis odia, etc. Putavi aliquando legendum:
inimicitias suadendo docetis.
1034D Barthius excidisse vocem
docetis censet, quae necessario sit reponenda hoc modo,
inimicitias suadendo docetis, docendo suadetis. Fr. Balduinus edidit:
auditorum animis infligitis odia, inimicitias docendo suadetis. Incert.
auditorum animis infunditis
1034A In mss. S. T. et P. S.
infigitis.
odia, inimicitias
1034D
Docendo. Praedicationes fiebant ut populus doceretur. Albasp.
: docendo suadetis; haec omnia dicendo, contra nos scandala ponitis. Ergo unicuique vestrum dictum est:
sedens adversus fratrem tuum detrahebas, et adversus filium matris tuae ponebas scandalum. Dum peccatorem arguit, et sedentem increpat Deus, specialiter ad vos dictum esse constat,
1034D
Non ad populum qui in Ecclesia, etc. Aliquandiu, fateor, torsit me hic locus. Nam si quis hinc ἁπλῶς iret conclusum, populo olim, sive laicis in Ecclesia
non licuisse sedere, multa in mentem veniebant, quae possent opponi. Tandem commode occurrit Augustini locus, qui ut mihi,
ita spero, lectori abunde satisfaciet, et omnes ex Optato tenebras dispellet. Augustinus igitur de Catech. rud. c. 13, ubi
oblata sessione taedio audientis succurrendum suasit, addit mox:
Quamquam sine dubitatione melius fiat, ubi decenter fieri potest, ut a principio sedens audiat.
1035C
Longeque consultius in quibusdam Ecclesiis transmarinis, non solum antistites sedentes loquuntur ad populum, sed ipsi etiam
populo sedilia subjacent,
etc. Tam clarae luci non est quod addam. Illud modo ne quis haereat,
transmarinas Ecclesias appellari ab Augustino Afro, quaecumque tum erant Occidentis Ecclesiae. Optatus, lib. II, universi orbis populos, in Africanos,
Orientales ac Transmarinos dividit. Plura de hujus vocis usu congessit eruditissimus Justellus ad Can. Eccl. Afr. M. Casaub.
non ad populum,
1035A qui in Ecclesia non habet
1035C
Sedendi licentiam. Episcopi et presbyteri jus sedendi in Ecclesia habebant; non autem plebs, quae stando, aut genibus flexis orabat: unde apud
antiquos sacerdotium vocatur,
honor consessus. Albasp.
sedendi licentiam. Vides ergo procul dubio vobis imputari debere cum dicit Deus:
sedens adversus filium matris tuae, ponebas scandala.
1035C
Unam matrem nos habere jam toties comprobavi, etc. Scribe:
Unam matrem nos habere jam toties comprobavi, nisi tamen melius,
Unam matrem nos habere jam toties comprobavi, nec vos negare potestis, qui contra nos sc., etc. M. Casaub.
Ita restitutum.
Unam matrem nos habere jam toties comprobavi: nec vos negare potestis, qui contra nos scandala ponitis, dum aliqui vestrum
et
1035D
Non intellectas. Loca Scripturae quae perperam explicant. Albasp.
non intellectas proferunt lectiones: ut auferant etiam illud, quod inter omnes solet esse commune, salutationis videlicet
officium. Nam et vos ipsi aliqui
1035D
In perfunctoria. In civili salutatione: non solum Christianam salutem, sed etiam civilem nobis denegatis. Albasp.
in perfunctoria salutatione oscula denegatis solita: et docentur multi,
1035D
Ne ave. Osculum et bona verba dabant. Albasp.
ne ave dicant cuiquam nostrum: et videntur sibi hoc de lectione, sed non intellecta, mandari, ignorantes de quibus apostolus
hoc dixerit:
cum his nec cibum capere: ave illi ne dixeritis: serpit enim eorum sermo velut
1035B
cancer (I Cor. V, 11; II Joan. 10; II Tim. II, 17) . Dixit hoc de haereticis, quorum coeperat illis temporibus vitiosa esse doctrina:
qui subtili seductione verborum, morbis obscure serpentibus corrumperent fidei sanitatem; ut Marcion, qui ex episcopo apostata
factus, inducebat duos Deos et
1035D
Duos Christos. Hunc locum restituit Balduinus: quomodo autem duos Christos et duos Deos ponerent Marcionitae, lege I. C. Perronium ad D.
Augustini locum ad Adimantum. Albasp.
duos Christos;
1036A ut Praxeas
1035B In mss. omnibus et in editis hic habetur
Ebion pro
Praxea. Sed erroris istius, Patrem passum esse, auctor fuit
Praxeas non
Ebion. Praxeas etiam nominatur ab Optato, l. I. Et l. V in mss. S. T. et P. S. pro
Ebione legitur
Praxeas: apud Praxeam Patripassianum, qui ex loto Filium negat, et Patrem passum esse contendit. Ex his restituimus
Praxeam pro
Ebione, quamquam hoc loco mss. codicum
1036B auctoritate destituti. Forte in his omissa est una aut altera linea, et legendum,
ut
Ebion qui Christum dicebat esse merum hominem: ut Praxeas qui argumentabatur Patrem passum esse.
, qui argumentabatur Patrem passum esse, non Filium; ut Valentinus, qui conabatur carnem Christo subducere. Horum est sermo,
qui habuit cancer
1036B In ms. S. G.
quem habuit cancer. In editis,
qui habuit cancrum.
ad fidei membra vexanda.
1035D
Talis sermo est, et Corpiani haeretici, etc. Qui fuerint haeretici qui martyria negabant, praeter alios docet Tertullianus, qui adversus Gnosticos eo nomine infames
librum conscripsit de Bono martyrii. Sed illi haeretici cur Optato
Corpiani, non aeque in promptu est. In codice manuscripto
Scorpiani non
Corpiani se reperisse testatur Balduinus. Quod si haereticos simul plures ita vocaret Optatus, vel
Scorpiaci eum scripsisse putarem (
Scorpiacum enim librum
1036C suum vocat Tertullianus, quem contra Gnosticos, scorpiis, ut interpretatur ipse, similes, scripsit); vel
Copriani a κόπρος aut κοπρία formasse, cum qui Gnostici, eosdem Borboritas, ob obscoenitatem tam morum quam doctrinae nuncupatos constet;
vel denique
Coddiani, quod fuit et illorum nomen, ut antiqui tradidere. Sed cum
Corpiani haeretici, ut unius ac certi cujusdam, cujus hoc proprium nomen fuerit, Optatus meminerit, haud temere quidquam asseverem;
nisi sit fortasse singularis pro plurali; aut ipse Optatus in nomine minus noto impegerit. Ait autem Augustinus, Gnosticos
quosdam a Nicolaitis, quosdam vero a Carpocrate haeretico derivare. Verum hoc nihil ad
Corpianum de quo quaerimus, cuique proprium hoc dogma adscribit Optatus noster, quod
martyria negaret. Mox
de Ario qui conabatur docere filium Dei ex nullis substantiis factum esse, id est, quasi ἐκ τῶν οὐκ ὄντων. Unde et Exoucontii dicti. M. Casaub.
Talis sermo est et
1036C
Caepiani. Ex Tiliano codice legendum Scaepiani:
1036D qui a Tertulliano vocantur Gnostici, quod martyrium subeundum esse negarent. Albasp.
Scorpiani
1036B In mss. S. T. et P. S.
Corpiani.
haeretici
1036D
Scorpiani haeretici. Delusus videtur hoc in loco Optatus inscriptione libri Tertull. adversus haeretic. qui martyriis obtrectabant, quem
Scorpiace Tertullianus inscripsit. Hinc forte putavit Optatus, haereticum illum quem aggreditur, vocitatum fuisse
Scorpianum. Cum tamen Tertullianus initio libri
Scorpios vocet haereticos, et profiteatur se
Gnosticos, Valentinianos, aliosque martyriorum refragatores, qui
tempore persecutionis ebulliebant, non autem privatum ullum haereticum insectari, atque ut adversus bestiolas istas suis mederetur
Theriacam promptam stylo temperare. Nullus ergo fuit
Scorpianus neque
Corpianus haereticus Tertulliano; sed merito dicti sunt ab illo
Scorpiones, haeretici illi qui martyrio refragabantur. Du Pin.
, qui 75 negabat debere esse martyria: scilicet venena sua sibi servent, nec eorum relatio auditorum intellectus simplices
vel leviter vexet. Hujus igitur sermo est, qui vitandus est, ne serpat sicut cancer. Dictum est hoc et de Ario, qui conabatur
docere Filium Dei ex nullis substantiis factum esse, non ex Deo natum: cujus doctrina, nisi in Nicaeno concilio a trecentis
decem et octo episcopis dissiparetur, pectora multorum sicuti cancer intraverat. Dictum est hoc de Photino praesentis temporis
haeretico, qui
1036B Filium Dei ausus est dicere, tantummodo hominem fuisse, non Deum. Potuit hoc et de vobis dici, quia vester sermo animis
et auribus aliquorum non leve intulit cancer. Vester enim sermo est, quem ad pacis filios habetis; dum dicitis:
periistis, attendite post vos; peribit anima vestra; quamdiu
1036D
Vos tenetis. Quamdiu apud Orthodoxos manetis. Albasp.
vos tenetis?
1037A Sic fecistis de fidelibus poenitentes, sic mortificastis in sacerdotibus honores. Ecce et vester sermo est, qui serpit velut
cancer hodie, ut salutatio et convictus
1037C In ms. S. G.
conventus.
prohibeatur. Noster sermo quid tale facere potuit? qui simplici doctrina filios pacis retinemus: non alienos seducimus, nec
quemquam exterminamus. Manifestum est igitur, vos contra nos quotidie scandala ponere: et longum est percurrere omnes modos,
quibus nobis detrahitis, et omnia quibus scandala ponitis.
VI.
Donatistae fures et qua ratione.—Nam et cum dicit:
videbas furem et concurrebas cum eo: de qua re hoc putatis dictum esse? numquid de subducto vestimento aut de involato
1037C In ms. S. G.
inviolato; sed perperam.
gremio, aut de aliquibus rebus quae ablatae vel lucra vel damna inter homines
1037B faciunt? equidem sunt et ista prohibita: sed in hac lectione illa furta increpat Deus, quae sibi sunt facta. Quaeritis quae
furta sunt Deo facta? apud vos inveniuntur. Possessio Dei, est turba fidelium, ex qua quotidie fur diabolus cupit aliquid
involare: Christiani aut Christianae
1037C In ms. S. G.
qui in quovis in Christiano aut christiana.
vult vel mores ex aliqua parte corrumpere, et si non totum hominem, sed quodcumque de homine rapere. Talem furem cum videatis
contra nos vim facere, vestris operibus adjuvistis; nam neminem fugit, quod omnis homo qui nascitur, quamvis de parentibus
Christianis nascatur,
1037C
Sine spiritu mundi. Sine spiritu immundo. Albasp.
sine spiritu immundo
1037C In ms. S. T.
mundi: minus bene.
esse non possit, quem necesse sit ante salutare lavacrum,
1037D
Ab homine excludi. De exorcismo loquitur. Albasp.
ab homine excludi et separari.
1037D
Hoc exorcismus operatur. D. August. ad Sixtum Presb. epistola 105:
Quid ad hoc respondeant, quod exorcizantur et exsufflantur infantes? hoc enim procul dubio fallaciter fit si diabolus eis
non dominatur.
Albasp.
Hoc exorcismus operatur, per quem spiritus immundus depellitur
1037C In ms. S. G.
repellitur.
, et
1037D
In loca deserta. Alludit ad Tobiae historiam. Albasp.
in loca deserta
1037C fugatur. Fit
1037D
Fit domus vacua. Baptismo domus purgabatur: confirmatione ornabatur. Christus demum in Eucharistia in eam intrabat et habitabat: Origenes,
sed non statim domus haec habitatorem habere Christum meretur, nisi sit vita ejus et conversatio ita sancta, ita pura. Albasp.
domus vacua in pectore credentis, fit domus munda: intrat Deus et habitat. Apostolo dicente:
vos estis templum Dei, et in vobis Deus habitat (I Cor. III, 16) . Et cum Deo unusquisque plenus sit, de quo
1038C In ms. S. G.
unde.
fur diabolus aliquid involare contendit: vos rebaptizando exorcizatis hominem fidelem, et dicitis Deo habitanti: Maledicte,
exi
1038A foras: ut compleatur quod a Deo dictum est per prophetam Ezechielem:
et maledicebant mihi in populo meo, propter plenam manum hordei et buccellam, ut occiderent animas quas non oportuit mori,
dum annuntiant populo meo vanas seductiones
(Ezech. XI, 19) . Audit ergo Deus injurias non sibi debitas, et hujusmodi habitaculum deserit: et homo qui Deo plenus in
Ecclesiam intraverat, egreditur
1037D
Vas inane. Habebat Christum quando eum rebaptizastis: quem quidem per exorcismos fugastis; ideo qui rebaptizatur egreditur vacuus ex
aquis; non
1038C enim amplius habet Christum, neque Spiritum sanctum. Albasp.
vas inane. Diabolus qui volebat quasi fur aliquid involare
1038C In ms. S. G. additur,
de homine.
, adjutus operibus vestris, videt
1038D
Totum suum. In antiquam suam possessionem restituitur. Albasp.
totum suum factum esse, unde volebat paululum aliquid tollere: ergo de vobis dixit Deus:
videbas furem, et concurrebas cum eo (Ps. XLIX, 18) : denique in Evangelio sic scriptum est:
cum autem Deus deseruerit hominem, remanet vas inane; spiritus autem immundus errans per loca deserta, jejunus dicit, domus
mea vacua est
(Matth. XII, 43) : hoc est dicere, Qui me excluserat, exclusus est:
revertar illuc et habitabo: et adducit secum alios septem saeviores, et habitabit illic; et erunt hominis illius pejora novissima,
quam quod fuerunt prima:
1038D
Hoc est: videbas furem, etc. Scribe,
hoc est: videbas furem et concurrebas cum eo; et aliquantulo spatio interposito,
et cum maechis, etc. Ita enim saepe solet Optatus testimoniorum, sive, ut ipse appellat, lectionum singula verba percurrere ac persequi,
solo spatio ad indicium transitus ac novae quasi materiae interjecto. Horum intervallorum omissio et neglecta observatio in
Optati editionibus multum caliginis multis locis offudit. Dixisset alioquin Optatus,
sequitur et cum maechis, etc. M. Casaub.
hoc est:
videbas furem, et concurrebas 76
cum eo, et cum maechis particulam tuam ponebas. Haereticos dicit moechos, et moechas Ecclesias illorum; quas aspernatur et repudiat Christus in Canticis Canticorum: quasi
dicat,
1038D
Quid mihi colligitis. Quid mihi facitis Ecclesiam. Albasp.
Quid mihi colligitis non necessarias?
una est dilecta mea, una est sponsa mea, una est columba mea (Cant. VI, 8) , id est, Catholica: in qua et vos cum esse possetis, rebaptizando inter moechos
1038C In ms. S. G. additur
haereticos.
particulam habere voluistis. Et quoniam vos esse peccatores, divino testimonio manifestissime
1038C comprobatum est: etiam illud ostensum est, tua auxilia contra te militasse: in auxilium enim adduxeras
1038C In mss. S. T. et Ph. S.
addideras.
Prophetam, in quo lectum est:
sacrificium peccatoris, quasi qui victimet canem (Esai. LXVI, 3)
1038D
Victimet canem. Canis ita vile Hebraeis animal, ut ne pretium quidem ejus in templo recipi posset. Du Pin.
. Jam peccatores vos esse, si pudor est ullus, cum dolore recognosce
1038C In ms. S. G.
si ullus est pavor, cum pudore cognosce.
.
VII.
Quo sensu dictum illud: oleum peccatoris non
1039A ungat caput meum.—Etiam illud disce, cujus vox sit:
oleum peccatoris non impinguet caput meum (Ps. CXL, 5) : tu enim non intellexisti, cujus haec vox sit, utique Christi, qui necdum unctus fuerat, cum rogaret, ut oleum
peccatoris non impinguaret
1039B In mss. S. T. et P. S.
inquinaret.
caput ejus.
1039C
Quia Propheta timuit oleum peccatoris, etc. Distingue:
Haec tu non intelligens dixisti, quia Propheta timuit oleum peccatoris. A Samuele jamdudum puer unctus fuerat, quae cantabat (id est ὁ ψαλμόδος).
Non fuit ratio ut iterum ungeretur; ergo, etc. M. Casaub.
Restitutus est a nobis iste locus.
Haec tu non intelligens, dixisti:
Quia David Propheta timuit oleum peccatoris. A Samuele jamdudum perunctus
1039B In ms. S. G.
puero Dei unctus.
fuerat qui cantabat; non fuit ratio ut iterum ungeretur: ergo vox est Christi dicentis:
oleum peccatoris non ungat
1039B Ita in mss. S. T. et S. G. et sic legendum juxta versionem Septuaginta Interpret.
caput meum. Preces sunt, non jussiones; desideria sunt, non praecepta: nam si jussio esset, diceret:
oleum peccatoris non unget
1039B In ms. S. T.
ungat. In ms. S. G.
impinguet; sed perperam.
caput meum. Vox igitur est Filii Dei jam tunc metuentis oleum peccatoris incurrere
1039B In ms. S. G.
ne homo ejus oleum peccatoris incurreret.
, id est, cujusque hominis; quia nemo est sine peccato
1039C In ms. S. T.
nemo non est peccator.
, nisi
1039B solus Deus. Ideo Filius ejus timuit oleum hominis, quia foedum fuerat
1039C
Ut Deus ab homine. Unctio est species communionis, ut habetur apud Dionysium, cap. ult. Hier. Eccles. Qui autem communionem alicui impertit,
is superior esse videtur; unde nemo olim Episcopo sacramentum impertiri poterat. Ait igitur Optatus indignum fuisse ut Christus
per hominem perficeretur. Albasp.
, ut Deus ab homine ungeretur. Ideo deprecatur
1040B In ms. S. G.
precatur.
Patrem, ut non ungatur ab homine, sed ab ipso Domino Patre. Petit ergo Filius: videamus an consenserit Pater. Hoc Spiritus
sanctus indicat et manifestat in psalmo XLIV, ubi ait ad ipsum Filium:
unget te Dominus Deus tuus oleo exsultationis aliter a consortibus tuis (Ps. XLIV, 8) . Consortes fuerant Judaeorum sacerdotes et reges, quos singulos unctos ab hominibus constat. Sed quia Filius
a Patre, Deus a Deo, erat ungendus, secundum quod Filius petiit, Spiritus promissa nuntiavit, et complevit Pater in
1040A Jordane: quo cum veniret Filius Dei, Salvator noster, ad Joannem ostensus est his verbis:
ecce agnus Dei: hic est qui tollit peccata mundi (Joan. I, 30) . Descendit in aquam, non quia erat quod in Deo mundaretur, sed superventurum oleum
1039C
Aqua debuit. Baptismus ante confirmationem conferebatur. Albasp.
aqua debuit antecedere, ad mysteria
1040B In ms. S. T.
ministeria: et infra
ministerii pro
mysterii.
initianda et ordinanda, et implenda baptismatis: lotus, cum in Joannis manibus haberetur, secutus est ordo mysterii, et complevit
Pater quod rogaverat Filius et quod nuntiaverat Spiritus sanctus. Apertum est coelum Deo patre ungente, spiritale
1039C
Oleum statim. Confirmabantur ubi erant baptizati. Albasp.
oleum statim in imagine columbae descendit, et insedit capiti ejus, et perfudit oleo
1040B In mss. S. T. et P. S.
perfudit eum. In ms. S. G.
perfudit oleum: legendum
oleo. In ms. S. T. post haec additur,
et digesta est; in ms. S. G.
et digestum est. Istud utpote superfluum omisimus.
,
1039C
Unde coepit Christus. Baptismus faciebat filios:
1039D Confirmatio Christianos, Ecclesia fideles. Albasp.
unde coepit dici Christus, quando unctus est a Deo Patre; cui ne
1039D
Manus impositio. Et ne deesset oratio qua confirmatio illa perficeretur; non solum manus extentio vocabatur manus impositio, sed etiam orationes,
quae cum manum admoverent, pronuntiabantur. Albasp.
manus impositio
1040B In mss. S. T. et P. S.
manus imposita.
defuisse videretur, vox audita est Dei de nube dicentis:
1040B
hic est Filius meus, de quo bene sensi, hunc audite (Matth. III, 17) . Hoc est igitur quod lectum 77 est:
oleum peccatoris non ungat caput meum
1039D
Rationem veritatis, frater Parmeniane, etc. Aliae editiones,
quoniam nunc tempus est invenire discendi. Ego scribo,
quoniam non est tempus, vel,
nunc non tempus est juvenile discendi. Prius enim,
vel sero: quasi diceret, praestat sero, quam numquam. M. Casaub.
Restitutus est hic locus a nobis.
. Rationem veritatis, frater Parmeniane, vel sero addisce, quoniam nunc tempus invenisti discendi
1040C In mss. S. T. et P. S.
tempus est invenire discendi.
.
VIII.
1039D
Et illud quod in Salomone Propheta lectum
1040C
esse dixisti, filios adulterorum consummatos. Insignis locus et animadversione si quis alius in Optato dignissimus. Vox
consummatos plane contra mentem auctoris pugnat; et Sapient. cap. III, haec sunt verba, Τέκνα δὲ μοιχῶν ἀτέλεστα ἔσται, καὶ ἐκ παρανόμου
κοίτης σπέρμα ἀφανισθήσεται. Ex quorum postremo perpenso non dubitant quidam corrigere,
filios adulterorum seu somno natos. Quas tres voces inscitia librarii turpissime in unam redegit scilicet. Sed haec correctio aliis fortasse seu
somno nata videbitur. Diu est cum legendum suspicabar,
filios adulterorum inconsummatos. Nam sic vulgata Latina editio libri Sapientiae sonat.
Filii adulterorum in consummatione (alias
non initiati, vel
imperfecti)
erunt, et ab iniquo thoro semen exterminabitur. Incert.
Haeretici proprie filii adulterorum.—Et illud quod in Salomone propheta lectum esse dixisti:
filios adulterorum inconsummatos
1040C
Inconsummatos. Ita restituimus ex mss. Male in editis,
consummatos. In Graeco Sapientiae, τέκνα δὲ μοιχῶν ἀτέλεστα ἔσται. Vox Graeca ἀτέλεστα, sicut
1040D Latina,
inconsummatos significare potest, aut
imperfectos, aut
profanos, ac
sine sacrificio. Du Pin.
,
et spuria
1040D
Vitulamina. Vocat stolones et suboles arborum. Incert.
vitulamina
1040D
Vitulamina. Ita Latinus Interpres cap. IV, v. 3, deceptus ambiguitate vocis Graecae μοσχεύματα, quae vitulos significat et stolones seu
propagines, ut videre est apud Theophrastum aliosque rei rusticae Scriptores. Du Pin.
altas radices dare non posse (Sap. III, 16; IV, 3) : hoc et simpliciter dictum esse intelligi potest. Unde si figuram facias, veros adulteros excusasti
1040D
Veros adulteros excusasti. Trahens scilicet in sensum spiritualem quod in ipsos dictum est. Du Pin.
. Sed fac, ut figuraliter dictum
1041A sit: hoc de haereticis dictum est, apud quos sunt sacramentorum
1041B
Falsa connubia. Per omnia sacramenta fit synaxis cum Christo. Dion. de Hier. Ecclesiast. Quare eleganter vocat sacramenta haereticorum falsa
connubia, quia non uniunt haereticos cum Christo. Albasp.
falsa connubia
1041B In ms. S. G.
convivia.
; et in quorum choris iniquitas invenitur; ubi in
1041C
Exterminium fidei, Dixit, ut infra
separationem sine exterminio fieri non posse. Incert.
exterminium fidei corrupta sunt semina. Dum Valentinus Filium Dei in phantasmatis, non in carne fuisse contendit, fidem suam
suorumque corrupit. Nativitatis eorum semen exterminatum est, qui non crediderunt Filium Dei in carne natum de virgine Maria,
et passum in carne.
IX.
Prophetiam Jeremiae de populo derelinquente fontem vivum et sibi fodiente lacus detritos, de Judaeis idola sequentibus, non
de aqua baptismatis intelligendam.
—Nam et illud quod in Jeremia propheta te legisse commemoras, exhorruisse coelum quod duo maligna fecerit populus Dei, ut
derelinquerent fontem aquae
1041B
vivae, et foderent sibi lacus detritos, qui non possent aquam continere (Jer. II, 13) , legisti quidem, sed, ut se res habent, intelligere noluisti, studio criminandi ad convicium Catholicorum
cuncta componens, multum ad arbitrium tuum declinare
1041B In ms. S. T.
destinare.
conatus es.
1041C
Si enim putas per Prophetas, etc. Hoc quidem vere et graviter Optatus: quod utinam sibi dictum putasset. M. Casaub.
Si enim putas per prophetas sic dicta esse omnia,
1042A ut ad tempora nostra pertineant: excusasti
1041B In mss. S. T. et P. S., et in editis,
excusa tu.
Judaeos, de quibus haec dicta esse constat, qui dimiserunt Deum vivum, Deum verum, Deum qui illis beneficia praestitit:
1041C
Et fecerunt sibi Idola, hoc est, etc. Insignis quidem locus, sed obscurissimis verbis vitio librariorum conceptus. Alludit Optatus ad locum Hieremiae Prophetae
cap. II, ubi Deus Sabaoth conqueritur de populo Judaeorum, illum se, ut fontem verum, reliquisse, Idola gentium, ut lacus
detritos, coluisse. Quare sane feliciter legendum conjicit Barthius:
in Deo perennesntare detestantes exsultant: perennes pro fontibus dixit,
mare pro eorum lacubus obscoenis. Ista sententia cum sequentibus aptissime convenit. Sed secunda Fr. Balduini editio:
ideo perennis majestas exundat. Incert.
et fecerunt sibi idola, hoc est, lacus detritos, qui non possunt aquam continere.
1041C
Ideo perennis. Multa hoc loco ex editione Germanica correximus. Albasp. Ibid.
Ideo perennis majestas exundant, etc. Afferunt et hanc hujus editionis scripturam, laudant tamen N. L. Barthii conjecturam. qui emendat,
in Deo perennes mare detestantes exsultant: cum legeretur antea
ideo perennis male detestans exsultant. Sed ego longe praeferendum puto quod hic est, et e melioribus mss. depromptum minime dubito; modo tamen ut pro
ideo corrigas
in Deo, et ita distinguas:
in Deo perennis majestas exundat, sicut in fonte, aqua largiter defluentibus venis exuberat. Majestatem iterum post pauca: et recte meo judicio et ἐμφατικῶς verbum magnitudinis et amplitudinis (quale est illud
majestas) idolorum vanitati et inanitati opposuit. M. Casaub.
Hic locus a nobis restitutus est.
In Deo perennis majestas exundat, sicut in fonte, qui largiter fluentibus venis exuberat
1041B Locus hic restitutus ex ms. S. G. corruptissimus erat in mss. S. T. P. S. et in editis: sic enim habebant:
Ideo perennis male destans exultant; sicut in fonte aqua largiter
1042B
defluentibus venis exuberant. Qui legendum foret nisi ope codicis, nullus divinare potuisset.
: Idola vero si non fiant, non sunt, et lacus si non fodiantur, sinus capaces habere non possunt: lacus sine arte et ferramentis
cavari non potest: nec Idolum sine artifice fieri potest.
1041D
In Idolis virtus nulla, etc. Corruptissimus est
1042B hic locus; imo usque ad finem libri hujus. Balduini optima editio non est optima, sed prioribus magis depravata ac manca.
Describemus igitur totum hunc locum ex prioribus editionibus, tum, quid nobis videatur exponemus. Ita igitur illae:
In Idolis virtus
1042C
naturalis nulla est, sed hominum errore adjunguntur, et applicantur, aestimentur Idola virtus. Vox quae illic nata non est,
lacus est arte detritus cujus fabrica vitiata est, aquam nec habeat, et acceptam continere non possit. Sic et Idolum, nec
de se est aliquid, et dum colitur, nihil est. Hoc est quod dixit Deus,
etc. Optati scopus hic est, ut verba Prophetae de lacubus effossis et detritis, de Idolis interpretanda esse vincat. Hoc
ut assequatur, singula prophetae verba more suo percurrit et expendit. Ostenso igitur Deum esse
aquam vivam, de qua Hieremias hoc loco; pergit porro et disputat qua ratione
Idola lacus primo, deinde,
detriti ac defossi lacus dici possint. Ad primum quod attinet,
Idola, inquit ille,
si non fiant, non sunt; et lacus nisi fodiatur, sinus capaces habere non potest. Lacus sine arte et ferramentis cavari non
potest, nec idolum sine arte fieri potest. In idolis virtus naturalis nulla est, sed hominum errore adjungitur et applicatur.
Aestimatur in illo virtus aquae, quae illic nata non est.
1042D Hactenus comparatio Idoli et lacus, absolute. Comparat jam Idolum cum
lacu detrito ac defosso (sumptis ex Propheta verbis)
qui non possit aquam continere. Lacus, inquit,
est arte detritus (
detritus hic idem quod
effossus); mox conjungit, (
effossos ac detritos sibi fecerunt lacus)
cujus si fabrica vitiata est aquam nec habeat, et acceptam continere non possit. Sic et Idolum, nec de se est aliquid, et
dum colitur nihil est.
Possis etiam ita legere, quod cum ἀποδόσει multo melius congruit:
lacus est iste detritus cujus fabrica vitiata est, ut aquam nec habeat (cui respondet,
Idolum nec de se est aliquid), et acceptam continere non possit: de Idolo pariter,
et dum colitur nihil est. Atque ita corruptum ac detritum de detrito lacu locum, non plane infeliciter, spero, reparavimus. M. Casaub.
Hic quoque locus restitutus est.
In Idolis virtus naturalis nulla est, sed hominum errore adjungitur et applicatur: 78 aestimatur in Idolo virtus quae illic
nata non est: lacus est iste
1042B In mss.
arte; sed
iste legendum esse docet hujus loci sententia.
detritus, cujus fabrica vitiata est
1042B In ms. S. G.
vexationes. In ms. S. T.
vexatio est: emendandum
vitiata est. Nonnulla etiam alia hoc in loco emendavimus ex collatione mss. et conjecturis.
, ut aquam nec de se habeat, et acceptam
1042B continere non possit: sic et Idolum nec de se est aliquid, et dum colitur nihil est. Hoc est quod dixit Deus, duo mala fecisse
populum suum, quia dereliquerunt fontem aquae vivae, et effossos ac detritos sibi fecerunt lacus. Etenim Judaeorum populus
deseruerat veram aquam: non noverat majestatem Dei:
1043A et Idolorum inquinatam sectatus fuerat religionem. Hoc est, quod dolet Deus: hoc est quod dicit coelum exhorruisse. Nam
et per Esaiam prophetam idem Dei dolor est, dum in hoc duo testatur elementa, dum ait:
audi, coelum, et percipe auribus, terra: filios generavi et exaltavi: ipsi autem me dereliquerunt (Esai. I, 2) . Quare non de hac lectione aliquid
1043A Deest in ms. S. G.
, frater Parmeniane, dixisti? an quia hic non est aqua nominata?
1043B
Intelligeris enim studio criminandi, etc. Locus mihi suspectus. Nisi tamen ideo dicit eum
palpasse legem, quod suis Parmenianus praestigiis et argumentorum calliditate effecerit, ut lex iniquior Catholicis et eorum causae; ipsi
autem plus aequo favere videretur: dum nimirum, sola promit ex illa, quae saltem in specie ipsi commodabant; quae ipsum autem
plane jugulabant, et adversarios aperte juvabant, omnia malitiose et subdole reticet. M. Casaub.
Intelligeris enim studio criminandi sic pulsasse
1043A In ms. S. G.
palpasse.
legem ut ubicumque aquam scriptam legeris, praestigiis quibusdam ad invidiam
1044A colligeres, et
1043B
Et curriculo quodam malitiae argumentorum intexto, ad te omnia quae sunt bona traxisti. Τὸ
curriculo mendi suspectum merito Barthius corrigit,
et ceu riticulo: quae ei ipsa est veritas: sed fallitur, et legendum omnino
et everriculo. A piscatione trahit similitudinem, non hercle magis veram:
1044B
Pythia quae tripode ex Phoebi lauruque profatur.
Incert.
Emendatus est a nobis iste locus.
everriculo
1044A In mss. S. T. et P. S.
curriculo; sed multo rectius ut in ms. S. G.
everriculo.
quodam malitiae argumentorum intexto, ad te omnia quae sunt bona traxisti. Nam qualis est tuus intellectus in hoc capitulo
Jeremiae, cum clamet Deus se desertum esse, et sic effossos lacus: pro se irascitur, non pro re sua. (Jerem. II.)
1044B
Aqua enim baptismatis res Dei est, non Deus. Etiam hic integra periodo pleniores veteres editiones, quam cur Optatus pro genuina non agnoscat, aut cur nos agnitam et
liberali assertam manu illi non restituamus, causam non video. Ita igitur ille:
Aqua enim baptismatis res Dei est, non Deus, Et si putatis desertos esse, quando (lego
desertos vos esse: quando, etc)
apud vos fuerunt, qui apud nos baptizati sunt, ut merito vestri desertores, ad nos venire viderentur. Atque hic debuit desinere liber quartus. Quae sequuntur periodi, altera ad finem libri tertii, ut recte in nupera Parisiensi
restitutum est; altera ad sequentis libri initium pertinet, ut mox a nobis probabitur. M. Casaub.
Aqua enim Baptismatis res Dei est, non Deus: et si putatis desertos esse, quando apud vos fuerunt, qui apud nos baptizati
sunt, merito vestri desertores ad nos venire viderentur. Probatum est ergo, te non contra nos, sed contra vos dixisse, quod
a te dictum est de oleo et sacrificio peccatoris.
