Observatio VI. In qua ex antiquae disciplinae rationibus eadem explicatio confirmatur.

Cum Melchiades, pontifex maximus, in elogio et in 1170D sua illa sententia affirmet manuum illam impositionem quae a Donatistis adversus lapsos episcopos usurpabatur, omnino Ecclesiasticae disciplinae esse contrariam, ipsique statuere ac persuadere velimus, istam manuum impositionem non ad reordinationem, sed ad poenitentiam referri oportere: certissimis et lucidis argumentis et rationibus opus est demonstremus ex antiquis et vetere disciplina non impositam fuisse poenitentiam Episcopis, quocumque demum scelere sese obstrinxissent; neque aetatis illius pietatem tulisse, ut inter lugentes adscriberentur. Primum in ipso poenitentiae vestibulo poenitentes lacrymis peccata sua detestabantur; at indignum erat episcopum, qui aliena potius quam sua delicta deflere debebat, inter flentes, ejulantes et humi jacentes, extra Ecclesiae limina conspici, et transeuntis plebis vestigia deosculari. Secundo, in eodem illo poenitentiae gradu cum catechumenis erudiebantur poenitentes, 1171A primaque fidei rudimenta et elementa docebantur; neque enim videbatur quomodo post baptismum peccare potuissent, nisi oblivione metus divini, et praeceptorum et documentorum quae in catechumenatu hauserant. Itaque tamquam catechumeni ad Christianae religionis instituta rursus erudiebantur et instituebantur: quae quidem institutio repeti non poterat nisi aliquo episcopalis dignitatis incommodo, et a qua non solum catechumeni, sed eorum magistri et doctores institui debebant. Tertio, toto illo tempore quo in tertio gradu versabantur, publicis et solemnibus exorcismis poenitentes purgabantur, perinde atque alias hodieque infantes qui sacro fonte abluuntur; episcopum ad eumdem modum spectante populo tyrannide ac dominatu quodam daemonis oppressum vindicari ac liberari ferendum non erat, neque ad Christianae religionis dignitatem pertinebat; cum episcopus sit communionis cum Christo et unionis cum Deo princeps et caput, caeteraque membra ejus pietate et sanctimonia aditum 1171B habeant ad eamdem unionem. Quarto, episcopi populi patres dicuntur, sacerdotes Dei, antistites Christi, mediatores inter Christum et plebem, legati Christianorum, oblatores votorum, precum et oblationum intercessores, deprecatores; quorum etiam opera et studio daemones e corporibus abjiciebantur, et rursus peccatores pro potestate quam a Christo adepti sunt traduntur Satanae; uno verbo cum ii sint in quos Christus quidquid Ecclesiae suae concesserit et attribuerit, transfundat et deponat; quis non perhorrescat episcopos ipsos omnibus illis quae modo commemoravimus, dotibus ac muneribus spoliatos ac nudatos videri: imo deteriori illos esse conditione, atque ante baptismum fuissent: deditos atque addictos imperio ac potestati daemonis; excommunicationis poena quasi affectos, cum pastoris loco alias haberentur, modo instar perditae ac emortuae 139 ovis censeri: cum daemonem sibi subjicerent, nunc ejusdem vilissima dici mancipia: cum Christi 1171C prima membra et viva numerarentur, modo putidae carnis ac cada veris insepulti partes sustinere; cum Dei omnipotentis amores ac deliciae appellarentur, ejici atque arceri, ut anathematis censura perculsos. Hoc tam detestabile probrum non ipsorum disciplina ferre ac perpeti poterat, neque tam inauditam ac minime ferendam commutationem audire. Quinto, quemadmodum antiqua illa disciplina neminem ex poenitentibus inter clericos admittebat, ita neminem majorum clericorum ad poenitentiam adscribebat; nam non minus turpe et indignum erat poenitentem in clero, quam clericum in poenitentia conspici, et episcopum demisso et depresso vultu turpis vitae pudorem circumferre et ostentare. Sexto, concilia antiqua Ancyranum, Neocaesariense, Arelatense, Eliberinum et Nicaenum, poenitentiae genus praescribunt unicuique laicorum vel etiam minorum clericorum, qui tempore persecutionis, aut in idololatriam prolapsi essent, aut a constantia dejecti, nonnihil a fidei professione resiliissent: illa, inquam, concilia nullum plane de episcoporum 1171D aut presbyterorum poenitentia verbum faciunt; quin apud antiquos patres, ne locus quidem ullus ea de re reperitur: unde fit ut facile adducar ut credam episcopos et presbyteros numquam illa publica poenitentia fuisse mulctatos. Septimo, Optatus asserit, olei sacri sanctificationem et episcoporum characterem Dei solius, non autem episcoporum esse, et ob hanc causam eos, etsi peccatores, honorandos esse: unde colligitur eadem tempora non permisisse ut inter poenitentes versarentur, ne in contemptum venissent. Octavo, canones, cum peccatorum poenas quae irrogari debeant, definiunt, excommunicationem laicis et depositionem sacerdotibus pro eodem crimine constituunt; exempli gratia, laicum ob adulterium a coetu fidelium removent, et sacerdotem, si eodem crimine teneatur, suo gradu deturbant: ideoque quam vim excommunicatio aut publica poenitentia in laicos exercebat, eamdem 1172A erga episcopos exercebat et habebat depositio: proinde primis illis temporibus non alia fuit culpae reparatio cum presbyterorum tum episcoporum, quam mera depositio. Nono, videamus quid divus Cyprianus de Trophimi peccato et poena disserat, qui etsi a fide defecisset, publicam tamen non egit poenitentiam, neque de ulla ejus poenitentia et satisfactione publica et solemni mentionem facit Cyprianus: sed ordine suo depulsum ac privatum et inter laicos rejectum; cum tamen quo tempore vixit, admitti et aggregari coepti sint ad poenitentiam idololatrae, qui aliis ante saeculis in perpetuum ab Ecclesia separarentur, aut certe suscepta poena noxam eluere in omne tempus cogerentur: inde colligere est episcopos non ad poenitentiam publice suscipiendam, compulsos. Decima ratio: quinto sextove saeculo concilia decernunt, uti Ecclesiastici in abditis remotisque locis ac privatis poenitentiam agant, ut laici vel minimum offenderentur, si a quibus regi et gubernari ipsos oporteret, ii graviori crimini affines 1172B fuisse viderentur: tamen in publicum non procedit, ne grex fidelium in eo scandalum patiatur, nec enim debet sacerdos publice poenitere sicut laicus. His adjungi possunt rationes et argumenta quae a patribus, cum de episcopis loquuntur, afferri solent: cum aiunt nemini licere pro iis preces fundere aut supplicare; si corruant, a nullo posse eos erigi ac sublevari: populi ipsius custodes custodiri non solere: quibus verbis non obscure judicant, poenitentiae debitores eos non fuisse, pro qua non solum episcopi, sed et laici preces fundebant; sic enim Tertullianus libro de Poenitentia, fratribus legationes deprecationis injungere.

Sed et ab Origene haec vulgo referuntur, quae huic nostrae sententiae plurimum favent: si poenitentia imponeretur episcopis, non esset poenitentia, sed injuria.

Ad extremum si hae rationes non satis intelligerentur, canon octavus concilii Carthaginensis, quod 1172C quintum vocatur, non pateretur eas in dubium revocari, cum aperte prohibeat manus, poenitentiae ergo, presbyteris vel diaconis imponi, quantumvis in se grave facinus et crimen admiserint: Item confirmatum est, ut si quando Presbyteri aut diaconi in aliqua graviori poena convicti fuerint qua eos necesse fuerit a ministerio removeri, non eis manus tamquam poenitentibus vel tamquam fidelibus laicis imponatur. Quibus verbis liquet numquam Episcopis poenitentiam impositam neque Presbyteris, illamque quae est apud Melchiadem manus impositionem plane eamdem esse de qua canon ille disputat; nam verisimile est eumdem canonem factum fuisse a patribus Africanis contra Donatistas et ab eis eumdem illum errorem correctum, qui a Melchiade in illa sententia damnatur: quippe in Africa habitum est, ubi error ille vigebat: deinde his verbis confirmatum est, Patres illius concilii videntur decreto suo confirmare quod antea et ab aliis excogitatum et inventum erat contra Donatistas, atque respicere ad judicium Melchiadis 1172D et illud quasi repetere: sciebant enim hoc Donati crimen Romae damnatum fuisse, quod hoc canone rursus damnant disciplinae causa. Quidquid hujus sit, certum est omnes plerosque conciliorum Africanorum canones in Donatistas conflatos esse. Quod cum ita sit, et aliunde ex Melchiade discamus eos Episcopis manus imposuisse, quis dubitat in Donatistas hoc canone animadversum esse? Ad haec omnia tamquam cumulus accedat canon decimus quartus epistolae Siricii, qui tempore Donatistarum pontificatum gessit: Illud quoque providere, ut sicut poenitentiam agere cuiquam non conceditur clericorum, ita et post poenitudinem ac renuntiationem nulli umquam laico liceat honorem clericatus adipisci.