Historia Carthaginensis Collationis Olim Habitae Inter Catholicos Et Donatistas. Auctore Franc. Balduini. J. C.

R. D. Joanni Tilio Episcopo Meldensi Franc. Balduinus S. D.

1439A

Cum hisce diebus Optatum nostrum, quem ope tui codicis iterum emendatum rursus edere instituo, forte relegerem, diu multumque cogitavi, quid sibi vellet quod ait, rempublicam non esse in Ecclesia, sed Ecclesiam esse in republica. Ut autem gravissimae hujus sententiae rationem et causam videor mihi tandem assecutus, sic respiciens temporum nostrorum conditionem, vel potius confusionem, judicavi recte dici quoque posse, rempublicam magis esse in Ecclesia, quam sit Ecclesia in republica. Est enim reipublicae tamquam corporis, ipsa Ecclesia veluti anima; ut si haec sapiat, illi bene esse; si insaniat, male esse statuamus. Et vero sine Ecclesia bene constituta, neque ullus reipublicae status 1439B stabilis esse potest, neque ut quisquam esse possit, valde optandum est, si modo quis esse debeat finis rerum humanarum, meminerimus. Fuisse autem semper majores Ecclesiae quam reipublicae bene constituendae difficultates non negamus, neque in ista corrupti orbis terrarum colluvione miramur tam magnas semper fuisse, cum etiamnum acerrime disceptetur, quid et ubi Ecclesia sit, et quaenam aut ea sit, aut ejus forma esse debeat. Haec vero quaestio tanto major est, quo majoris ponderis et momenti rem esse constat: et Ecclesiae salute, reipublicae salutem contineri (ut et illius perturbationem hujus quoque perturbatio sequitur), necesse est ut agnoscamus: quo magis et utramque salvam esse velimus, et utriusque servandae rationem teneamus, quicumque prospicimus, qualis alioqui utrique impendeat calamitas. 1439C Neque vero, qualis quantaque nunc utriusque non solum perturbatio, sed etiam confusio sit, quaeritur: scimus enim plusquam etiam vellemus, esse tristissimam et miserrimam. Verum quaeritur, ecquae tantorum malorum depulsio, non solum optari, sed etiam sperari possit. Audio enim attonitos gubernatores, si qui sapiant, id sollicite quaerere, quos alioqui non solum terret, sed etiam desperatione quadam fractos et debilitatos percellit haec tempestas ejusque intemperies. Sed cum meminerim non minores olim fuisse fluctus, ex quibus tamen emerserit et respublica et Ecclesia, consilio et virtute suorum defensorum liberata; non existimo deesse consilium, si sibi et suo muneri non desint ipsi rectores quibus mandatum est, operam ut dent, ne quid vel haec vel illa detrimenti 1440A capiat. Exemplum enim et veluti formulam atque adeo legem officii, et conspirantis cum religione sapientiae, quae turbas omnes et olim composuerit, et nunc componere possit, ipsa veteris Ecclesiae atque reipublicae historia suppeditat. Ergo semper judicavi, imprimis consulendam 338 esse sapientem et religiosam antiquitatem: neque praeterea tantum mihi arrogo, ut de re tanta sententiam dicere meam velim: neque si tantum mihi sumam, sim ferendus. Illud modo dicam: si quales olim Marcellinos Augustinosque habuit Africa, nunc haberet Gallia, magnam sperari posse levationem eorum malorum, quibus nunc respublica premitur. Quid autem magni illi viri et veluti Heroes fecerint, tumultuantibus in Africa Donatistis, et quam secuti sint rationem eorum revincendorum, ut magis intelligerem, tu 1440B ipse fecisti, qui mihi collationis Carthaginensis acta quaedam nondum evulgata communicasti. Eorum vero lectio me impulit, ut eam historiam altius repeterem et diligentius persequerer, et familiarius exponerem, cum historiae Ecclesiasticae, cujus studiosum esse me non inficior, non ignobilem partem esse sentirem, et ejus memoriam hisce temporibus valde utilem esse posse existimarem. Ad quem autem eam referrem, diutius deliberandum non esse existimavi, cum tu occurreres, qui auctor et adjutor fuisti, ut aliquam huic commentario operam darem: et idoneus imprimis sis judex harum rerum et antiquitatum Ecclesiasticarum neque non ad Augustini quamdam imitationem te compares: denique venit in mentem, non solum rempublicam et Ecclesiam plurimum tibi debere, sed et privatim me tibi multis 1440C nominibus devinctum esse: neque tibi modo, sed et archigrammateo fratri tuo, et dominis a S. Andrea, fratribus, tuis affinibus, viris clarissimis atque doctissimis. Neque sane testificandae meae erga te et tuos observantiae rationem meliorem esse judicavi, quam hujusce consilii relationem: neque si de privato nostro jure civili otiosam et humilem et tritam aliquam ex subtili pulvere vel fori vel auditorii alicujus disputationem repeterem, existimavi gratiorem tibi fore ejus muneris editionem: veritus sum potius, ne tunc audirem vetus illud,

Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit.

Vale, Lutetiae Parisiorum kalend. April 1566.