Tractatus IV.
De
0288C Tract. IV.—In edit. Ven. hic titulus legitur:
De pudicitiae laudibus et impudicitiae detestabili fructu. Nos inscriptionem codicum et aliarum editionum retinuimus.
Pudicitia.
I. Pudicitiam qui colit, quantae nobilitatis sit, facillime
0288D Editi habent
cognoscit; est enim.
agnoscit: est etenim tantae virtutis, ut sit honorabilis etiam
0288D Pudicitiae hostes, qui hic appellantur, sunt praecipue gentes, quae et turpi impudicorum deorum dearumque cultu et spectaculis
item turpibus a nostro Auctore subinde notatis apertum pudicitiae bellum intulerunt: ut omittamus legem Juliam et Papiam,
quae adversus coelibatum et viduitatem, quocumque licet sive aerarii augendi, sive fecunditatis promovendae consilio lata,
re tamen ipsa duo pudicitiae potissima capita abscindere studuit; quo respiciens S. Ambrosius in libro
de Viduitate cap. 14, num. 84:
Illi, inquit,
qui deorum suorum adulteria et probra venerantur, caelibatus et viduitatis statuere poenas, ut aemuli criminum, multarent
studia virtutum, specie quidem, qua fecunditatem quaererent, sed studio, quo propositum castitatis abolerent.
Quanto nihilominus in honore apud ipsos ethnicos esset pudicitia, ex
0289B cultu, quem non tam pudicitiae universim sumptae, quam virginitati virginibusque detulerunt, cognoscere licet. Pudicitiam
quidem inter Deas a Romanis cultam indicat Plinius lib. II, c. 7, eique statuam in foro Boario positam Festus testatur. S.
Ambrosius
de Virgin. c. 3, n. 13:
Certe ipsis Gentilibus inter aras et focos venerabilis solet esse virginitas. Diana, ut hic ipse monet lib. III
de Virgin. c. 2, num. 6, Minerva, et praecipue Vesta uti virgines praedicabantur:
et in honorem pudicitiae conservatae sacris Vestalibus solemnia ab iisdem Romanis celebrata discimus ex Lactantio, lib. I Instit. cap. 21, apud quem, c. 22, Faunae
pudicitiam maxime laudatam Varro tradit, adeo ut ob ejus pudicitiae famam
illi mulieres in operto sacrificent, inquit, et bonam Deam
nominent. De honore porro Vestalibus ob virginitatem delato, ac de earumdem privilegiis et praemiis legatur Justus Lipsius in Syntagmate
de Vestalibus, cap. 11, ibidemque non tam inscriptiones eisdem positas, quibus ipsarum castimonia commendatur, sed statuas
0289C etiam
propter egregiam pudicitiam collocatas cap. 15 reperies. Hinc etiam Athanasius, in Apologia ad Constantium, num. 33, de Christianis virginibus loquens:
Has, inquit,
ethnici cum vident, ut templum Vestae admirantur; et similiter S. Jo. Chrysostomus in tractatu,
quod Canonicae viris cohabitare non debeant, tom. I novae edit., l. 249, testatur, Gentes
fateri, virginitatem rem supra naturam esse et non humanam, et eapropter illis omnibus summae admirationi fuimus. Tandem ipsorum quoque impudicorum in pudicitiam cultum illa Zenonis insinuant n. 2:
Odit pudicitiam, et tamen hoc cupit videri, quod illa est.
hostibus 40 suis. Haec totius
0289A humani generis fundamenta confirmat: haec nominum proprietates universis
0289C Affectuum proprietates a pudicitia nominantur, ut cum dicitur
pudica fides, etc.
affectibus praestat: haec parentum, conjugum, liberorumque sacra jura custodit: haec in utroque sexu conspicua, in omni aetate
miranda, in quavis conditione non dubia, soli sibi devota, semper bene conscia, prorsus nulli rei subjecta, unum tantummodo
metuens, ne sit amplius
0289C Scriptum erat
ne sic amplius quam vocatur: at id cum non satis obvium sensum praeferat,
quae pro
quam scripsimus. Quod si
ne in rebus optabilibus cum verbis timendi haud reperiri contendas, nisi vitio codicum etiam omnium Tullii ex gr. epist. I,
lib. VI,
0289D ad famil., Terentii, et aliorum, quorum textus in editis fere correcti; eadem hic erroris suspicio, legendumque
ne non: vel
quam pro
quae reponendum.
quae vocatur. Denique in solitudine, quae a
0289D Ms. Rem. habet
amo et antibus: caeteri codd. et editi
a metuentibus. Arbitrum porro dixit pro
judicem vel
speculatorem; utroque enim sensu id nomen a latinis scriptoribus non raro usurpatur.
metuentibus vocatur occasio, se tamquam arbitrum timet: omneque secretum plus, quam publicum reveretur. Pestiferas odit blanditias
carnis inimicae: et quidquid ingesserit mundus voluptatis, aut muneris, totum respuit, praesumens totum se habere, si pura
sit. Neminem foede desiderat: nec ulli
0290A similiter se desiderabilem praestat. In suo statu omni loco, omni tempore manet, plus honestati consulens, quam utilitati.
Vultis scire, quantae felicitatis sit? Si te amet; qui habet, diligit: et qui non habet, diligit. Si ergo exsultat gloria
ejus saepe in Gentibus (quamvis illic
0289D Quod de virginitate a quibusdam ethnicis culta scripsit S. Ambrosius, hunc locum illustrat, ubi de pudicitia universim sumpta
et apud ipsos gloriosa sermo est. Ille igitur
de Virginit. cap. 3, num. 13, loquens de Gentibus:
In quibus, inquit,
nulla meritorum est pietas, nulla mentis integritas; in iis tamen carnis virginitas praedicatur. Quod Zeno apud Gentes pudicitium
fructuosam negat, hujusce rei Ambrosius causam allegat, quod in Gentibus
nulla meritorum est pietas; ubi pietatis nomine intelligit fidem cum Dei charitate conjunctam, sine qua, sicuti impossibile
0290B est placere Deo, ita nullum vitae aeternae meritum exsistere potest. De hac pietate pro fide Christiana accepta pluribus
agit Lactantius, lib. V Institut., c. 14. Quod porro S. Zeno pudicitiam apud ethnicos
veram non fuisse subdit, explicatur hac Ambrosii ratione, quod nimirum in illis
nulla mentis integritas fuit. Pudicitiam enim licet quidam foverent corpore, animo tamen ex his plures erant impudici; quaedam etiam eorum virgines palam
solum erant pudicae, clam vero impudicitiae serviebant, unde non paucas ex ipsis Vestalibus in culpa deprehensas severis poenis
multatas legimus. Testimonia id generis aliquot congerit Lipsius in Syntagmate
de Vestalibus cap. 13. Adde quod, Ambrosio testante in libro laudato n. 13, aliae Vestalium ad virginitatis professionem vi adigebantur,
aliae praemiis:
Illic praemiis revocantur a nuptiis . . . illic violentia fit, ut capiantur: pudicitia autem violenta vel illecta praemiis, non voluntate delecta, a
vera pudicitia quantum absit, nemo non videt. Proinde idem Ambrosius epist. 18 ad Valentinianum:
0290C
Non est virginitas, inquit,
quae pretio emitur, non virtutis studio possidetur. Notat praeterea lib. I
de Virg., c. 3, n. 45, Vestalium virginitatem aetate solitam praescribi, quod virgines esse deberent certo annorum spatio; postea autem
permitterentur a virginitate desciscere et nubere, imo etiam docerentur.
Ipsi docent virgines suas non debere perseverare, nec posse, qui virginitati finem dederunt. Dixerat autem paulo ante:
Quae ista est non morum pudicitia, sed annorum, quae non perpetuitate, sed aetate praescribitur? Tandem cum deesset Gentibus Dei fides et spes rerum futurarum, de qua S. Zeno satis disseruit tractatu superiori; sicuti
vera justitia apud ipsas esse non poterat, ita nec vera virtus ulla (ut fuse probat Lactantius lib. VI, cap. 5 et 9) ac
proinde nulla
vera pudicitia, si praesertim hanc non virtutis amore colerent, sed terrena quadam voluptate vel superbia, quam in Gentium virtutibus
non ex gratia divina, sed naturali vi elicitis dominari Augustinus probavit.
0290D Vide lib. I
de Nupt. et concup., cap. 3., et lib. IV in Julian. cap. 3. Hinc ergo de virginitate jure scripsit Athanasius, in Apolog. ad Constant. n. 33:
Certum quippe est, nusquam hanc venerandam ac coelestem professionem pudicitiae excoli, nisi dumtaxat apud nos Christianos. Infidelitas itaque, quae cum superbia, avaritia, aliisque vitiis apud Gentes etiam in pudicitia excolenda viguit, est
praedo ille impudicus, cujus noster episcopus meminit, qui pudicitiam ipsarum vitio aliquo corrumpens (unde
impudicus appellatur) omneque depraedans meritum effecit, ut illa
fructuosa, vel vera esse non posset.
fructuosa, vel vera esse non possit, quia sub impudico 41 praedone versatur), quanto
0290D
Magis gloriosior pleonasmus est, sicut et illud tract. 7 num. 2,
magis admirabilior. Sic apud Plautum, in Menechmis Prol., v. 55.
magis dulcius; apud Virgil. in Culice, v. 78,
magis beatior, etc. Inferius
sanctificator reperitur apud Tertullianum in Praxeam cap. 2.
magis debet esse gloriosior in populo Christiano, qui ejus sanctificatori inviolabili deservit Deo? Nam si Ecclesia ideo
Christi sponsa est, quia pudica; ideo jugo thalami coelestis honorata, quia etiam post nuptias manet postmodum virgo perpetua:
nos, qui nascimur de tanto conjugio, omnifarie
0290D Scribere maluimus
conniti ex mss. Rem. et Vat.
0291B pro
adniti. Prosapiae est in mss., in editis vero
prosapiei.
conniti debemus, quemadmodum prosapiae
0291A nostrae nobilitatem non relatione tantum, sed etiam fide similitudinis adprobemus. Unde tamen prae me fero, fratres dilectissimi,
quod ista, et non ambigua in vobis
0291B In editis
retinet; in ms. Rem.
renit? et: in mss. Pomp. et Vat.
renitet, quod placuit, et sententiae magis congruere visum est; hic enim S. Zeno
prae se ferre seu gloriari se ait, istam
adsertionem, qua Deo similes per pudicitiam nos praebemus, in suis auditoribus
non ambigue renitere, quippe quos pudicitiam studiose colere palam erat.
renitet adsertio: Deum enim patrem vos et habere et possidere monstratis, cum pudicitiam, in qua Deus habitat, non dicam,
diligitis, sed luculentis moribus adornatis. Magna igitur gloria est ornare, per quod orneris: servare, per quod et ipse
0291B In mss. Pomp. Zen. et in edit. Ver.
servaris; et paulo post pro
ei amorem, quinque mss.
et amorem.
serveris Postremo aequiparatur laus vestra laudi pudicitiae: illa enim vobis exhibet sanctitatem, vos ei amorem. Per hanc
attingitis Christum: imo illa per vos vobiscum complectitur Christum. Per hanc 42 a Deo patre, quod petitis, impetratis:
immo illa per vos impetrat, pro qua sollicite laboratis, ne, dum aliquid postulat, erubescat. Beata, cum
0291C Mss. Rem., Vat. et Pomp.,
adludet, Urb.
alludet; et pro
lapsus ms. Rem.,
lapsis, Vat.
lapsos.
adludit
0291B in pueris: beatior, cum adolescentibus lapsus feliciter timet: beatissima, cum in juvenibus carnalia exstinguere laborat
incendia. Sane in senibus ut est honoranda, ita miranda non est: quia licet sit victrix, tamen triumphi sui palmam senectutis
cum rigore
0291C Ms. Rem.
patitur, non placet.
Partitur autem dictum est, propterea quod victoriae et triumphi pars senectutis
rigori debeatur, ut sequens ratio suadet.
Rigore autem ex ms. Zen. posuimus pro
vigore, cum rigor, qui ex frigore contrabitur, senectutis sit proprius, et ex rigore membrorum, non ex vigore, concupiscentiae pugna
in senibus debilitetur, vincendique facilitas prodeat. Post pauca pro
pugna, ubi mss. Rem., Vat. et Urb. perperam
pugna. At ubi. Ex Rem. cod.
fiunt pro
sunt, quod erat in editis, vel
sint, quod est in Vat. et Urb. reponere satius duximus.
partitur: cessat enim concupiscentiae
0292A pugna, ubi subcrebrescentibus morbis ipsa necessitate etiam impudicorum pudica fiunt membra.
II. Age nunc ejus aemulae rabiem breviter, etiam
0291C Mss. Rem. et Urb.
ex ratione nominum publicemus. In Pomp. et Zen.
ex comparatione non minus publicemus. Ms. Vat.
exercitatione nominum. Editi cum ms. Tol.
ex comparatione nominum; quae lectio probabilior visa est; huc enim respicere videntur,
0291D quae de Antichristo
Christi nomen mentiente, et de impudicitia
pudicitiae nominis sonum praeferente mox subjiciuntur; vel etiam
nominum dictum est pro pudicitia et impudicitia, quae ex comparatione magis elucent. Forte quispiam paucis transpositis scribendum
existimet:
Age nunc ejus aemulae rabiem breviter publicemus, ut quid adpetendum, quidve fugiendum sit,
etiam ex comparatione nominum facillime possit agnosci. Scripsimus
agnosci pro
cognosci ex mss. quatuor.
ex comparatione nominum publicemus, ut quid adpetendum, quidve fugiendum sit, facillime possit agnosci. Sub velamine Christi
nominis, fratres, se adserere conatur Antichristus similiter pudicum, uti fallat: pudicitiae nominis sonum post se trahit;
sed quos fructus habeat ejus auctor ostendit. Discurrit quippe vesana per populos: hominumque lubricas mentes libidinum flagrantibus
stimulis praecipitat in furorem, non sexui parcens, non aetati, non pietati, non sibi, quia pudorem alienum qui adpetit, primo
suum perdit. Pure non nox illi diesque succedit, semper enim caenosi gurgitis sui procella submergitur,
0292B dum semper exaestuans libidinis turpitudo aut
0291D
Veritate pro re ipsa et ipso facto Auctor hic usurpat; qua plane significatione apud Lampridium in prima editione et pluribus in mss.
a Salmasio laudatibus pag. 183 in vita Elagabali habetur
veritate vendere, et apud Arnobium lib. V,
in veritate promiserat. Similiter
imagine pro
cogitatione sicuti apud Lactantium scribitur lib. VI, cap. 23:
Adulteram
0292B
fieri mentem, si vel imaginem voluptatis tibi ipsa depinxerit.
veritate aut imagine perpetratur. Praemia aut tradit, aut accipit, corrumpit, aut corrumpitur; injicit amorem, paulo post
odium 43 de amore factura. Seminat
0292B Etsi
inliciti haeredes vocari possint universim spurii ex damnato coitu progeniti, nimirum ex adulterio, vel incestu, quippe quibus nihil haereditatis
paternae adire ex legibus licebat, cum ad alios illegitimos sexta pars perveniret, imo tota etiam haereditas posset iisdem
contingere, si legitimi fierent; tamen hoc loco S. Zeno de iis filiis loqui videtur, qui haereditatem inlicite, seu non suam
adire sinuntur, cujusmodi sunt ii, qui ex aliena uxore generati, haereditatem alienam inire permittuntur, ac si ex
0292C vero illius conjuge, non ex adulterio suscepti sint. Hoc crimen
pietatis nominibus excusari dicitur, eo scilicet nomine, ut et famae mulieris, et filii etiam opinioni ac sustentationi commode prospiciatur.
Mss. Rem. et Urb. pro
noscens habent
nascentes: edit Ven.
nascens; et hoc postremum non displicet, quatenus inlicitus haeres post nativitatem patris non sui fortunis uti permittitur, idque
pietatis nominibus excusatur.
illicitos haeredes, crimenque noscens nominibus pietatis excusat. Proprios aut
0292C Hic locus varie in codd. legitur. Plerique
negat; Zen. et Pomp.
necat. Si hoc membrum ad superiorem sententiam referendum esset, placeret
negat, quo significetur impudicos, ut se subtraherent ab alendis pueris, quos ex aliena conjuge procreassent, hos
proprios, idest suos, inficiari. Sed quomodo in hac noti criminis excusatione
pietatis nomen obtineat, non facile intelliges. Itaque haec sententia ad filios vere
proprios videtur pertinere, quos quis ex propria uxore, vel concubina suscepit, prout opponuntur
0292D illis, quos in aliena conjuge seminatos,
inlicitos haeredes proximo testimonio S. Episcopus appellavit. Huic autem sententiae accommodatior est lectio
necat; qui enim non prolis gignendae causa, sed impudicitiae et voluptatis studio uxore utebantur, vel concubinam alebant; ii olim
filios solebant necare, vel, ut mitius agerent, exponere, ut pluribus ex testimoniis liquet. Minutius Felix in Octavio n.
30:
Video vos procreatos filios nunc feris et avibus exponere, nunc adstrangulatos misero mortis genere elidere. Sunt qui in ipsis
visceribus, medicaminibus epotis, originem futuri hominis exstinguunt, et parricidium faciunt, antequam pariunt.
Tertullianus in Apologetico cap. 9:
Qui natos sibi liberos enecant. Siquidem et de genere necis differt. Utique crudelius in aqua spiritum extorquetis, aut frigori
et fami et canibus exponitis.
Lactantius lib. I, cap. 9:
Qui natos ex se
0293B
pueros, aut strangulent, aut, si nimium pii fuerint, exponant. Vide etiam lib. VI, cap. 20, et Clementem Alexandrinum, in Paedagogo, lib. III, cap. 3 et 4, et Ambrosium, epist. V, num.
12. Hanc malam impudicorum consuetudinem S. Zeno perstrinxisse videtur hoc textu, unde duplici commate effertur,
vel necat, vel denudat affectu; ubi
affectu scribere maluimus pro
affectus, ut sensus constet: et significatur, impudicos id generis homines, filios proprios, qui alienam haereditatem adire non poterant,
vel necasse
0293C sive in utero, sive postquam nati fuerant, vel eosdem, ac si non proprii, sed alieni essent, omni affectu alimentoque nudatos
exposuisse, aut saltem neglexisse.
necat, aut
0293A denudat affectu. Nihil prorsus existimat turpe nec pati, nec facere, dummodo in effectu
0293C
Conata in plurali generis neutrius a probatis auctoribus usurpatur. Cornelius Nepos, in Vita Dionysii, cap. 8,
conata perficere. Velleius Paterculus lib. II, cap. 29,
conata exsecutus. Post pauca ms. Vat.
aliena labe.
conata succedant. Verumtamen in ipso fructu suo, quo expugnati pudoris alieni labe gaudere consuevit, semper infelix est.
Denique post negotium perpetratum odit et seipsam cum illo, quem vicerit. Haec saepe indixit quietis gentibus bellum; haec
aliquotiens robusta regna subvertit; haec aut sub turpibus, aut sub crudelibus factis 44 subjugatos thalamos triumphavit
alienos; haec
0293C Erant nimirum viri, qui tamquam scorta mascula virorum libidini, stipendio meretricibus dari solito, se se prostituebant.
De his mentionem facit Salvianus lib. VII
de Gubernat. cum ait:
Viri in semetipsos feminas profitebantur. Vide Clementem Alexandrinum l. III Paedag., et Justinum in Apolog. Proprium horum nomen
cinaedi et
exoleti, quos interdicere Severus in animo habuit, et Philippus praestitit, Lampridio teste in Vita Alexandri Severi. In Justinianeo
cod., lib. IX, tit. 9, lex 31 Constantii et
0293D Constantis inscribitur
de Venere mascula, quae huc spectat; et id generis homines habitu femineo usos exinde patet.
viros ardore vesana femineo stipendio ipsis feminis sic incognito inopinate dispungens, suam docuit expugnare naturam; haec
libidinis mercedem vel maxime parentum, filiorum, maritorum, uxorumque in mortibus posuit; haec nomina
0293D Incestus quilibet inter eos, quibus pietas debetur, pietati opponitur. Cum vero
prodigiosum proprie dicatur, quidquid praeter naturae leges et ordinem est; concubitus praeter vel contra naturam,
prodigiosus a Zenone dici potuit. At num. 5
prodigio uno incensos affirmat senes, qui Susannam turpiter deperierunt, etsi non contra naturam peccare cuperent. Forte vero
prodigium vocavit hanc senum impudicitiam, propterea quod tanti amoris conspiratio et accensio in senibus mirifica videretur. Paulo
post ms. Urb.
tantummodo incongruenter pro
tantum congruenter.
pietatis non numquam concubitu prodigioso
0293B delevit, pudicos quidem persequens, sed impudicos tantum congruenter occidens; haec, inquam,
0293D Eadem formula usus est S. Zeno tr. 1, n. 4:
Desiderat per momenta patrocinia. Momentis quibus velis dixit tr. 53 l. II pro
tempore quocumque velis.
0294B Itaque
per momenta idem est apud Zenonem ac
per tempus, seu ut opportunitas fert.
per momenta et parit omne, quod malum est, et peperit omne, quod pejus; nam in idolis
0294B Venus, inter Deas relata ab Ethnicis, meretrix fuisse traditur ab Arnobio lib. IV, pag. 143, a Firmico
de Errore profanae Relig. p. 34, et ab aliis. Erant et aliae
Veneres Deae, quas
libidinis et voluptatis Deas idem Arnobius memorat lib. VI, pag. 207, et in aliis praeterea Diis Gentium impudicitia colebatur,
quorum adulteria et stupra in mares et feminas non tantum doctis viris nota sunt, sed exprimuntur etiam
0294C
in theatris. Lactantii verba sunt lib. I Institut. Vide Clementem Alexandrinum in Protreptico, Minutium Felicem, et alios, qui cum adversus
Gentes scriberent, eorum, quos tamquam Deos illae colebant, lascivias indicarunt.
dea est, in cultoribus vero eorum
0294C Deorum impudicorum ministram agebat impudicitia in pluribus et sacris et ludis impudicis, qui in impudicitiae eorumdem Deorum
cultum statis temporibus celebrabantur, quos vel innuere piget et pudet. Unus Ambrosii locus audiatur lib. I
de Virgin. cap. 4, n. 16:
Quid de sacris Phrygiis loquar, in quibus impudicitia disciplina est, atque utinam sexus fragilioris? quid de Orgiis Liberi,
ubi religionis mysterium est incentivum libidinis? Qualis igitur potest esse ibi vita sacerdotum, ubi colitur stuprum deorum?
Adeo vero foeda dictu erant, quae in quibusdam sacris peragebantur, ut quosdam Deorum, in quorum sacris nimis turpia gererentur,
capitolio, id est,
deorum curia pepulerint Piso et Gabinius Conss. eorumdemque aras everterint, non alio consilio, quam
0294D ut
turpium et otiosarum superstitionum vitia cohiberent: quod Tertullianus memoriae prodidit Apolog. cap. 6. Vide etiam Augustinum lib. VI
de Civitate Dei, cap. 9. Idem vero Tertullianus eorum statuas et sacra subinde
per vim popularium restituta commemorat lib. I ad Nationes cap. 10, cui tamen conatui Gabinius laudatus vehementer intercessit.
ministra. Venerandam se procurat in templis, hilarem in theatris, importunam in
0294A publicis, opportunam in quibuscumque secretis. Lasciva, non linguis, non oculis, non auribus parcens, jocatur, sperat, ambit,
obsequitur, zelatur, insanit, armatur precibus, armatur et ira, similiter non numquam vi extorquens, quod blandimentis impetrare
non potuit. Libidinum commutatione varia 45 gaudet semper; et poenitet, ad satietatem numquam lubrica
0294D
Utilitas hoc loco pro
usu sumi videtur, sicut apud Plautum, Epid. V, 1, 28,
utilitatem oculorum legimus pro
oculorum usu. Satin ego oculis utilitatem obtineo? Nisi apud Zenonem
utilitatem accipere mavis pro voluptate, quae actuum ejusmodi utilitas est.
utilitate perveniens. Desiderat facere, quod timeat publicari;
0294D
Totum pro
omnia apud nostrum Auctorem passim occurit. Tract. 7 lib I, num. 4:
Propheta modestus totum potest, a toto dissimulat. Vide tract. 6 num. 8, et tract. 10 num. 3. Similiter Spartianus in Severo:
Totum fuisti, totum vicisti. Mitto alia in
0295A sequioris aevi auctoribus frequentia. Mss Tol. et Zen.
temptat pro
tentat.
totum prorsus tentat, ut sibi vindicet totum. Novum prodigii genus est. Odit pudicitiam; et tamen hoc cupit videri, quod
illa est.
III. Interea miris excolit artibus se se, faciemque suam in se, quam non habet, quaerit. Pingit se in seipsam, et lenocinante
vario magistri medicaminis
0294B fuco, vultum suum vultibus vestit alienis, hoc futura, non quod natura praestitit, sed quod ei ad examen speculi arbitrium
temporale dictaverit. Nunc emendat, nunc delet, quas amaverat species, nunc subjicit alias, nunc parturit novas. Manibus suis
facta hydra formarum procax semper incedit, quia
0295A erubescere alienis sub coloribus nescit,
0295B Quinque mss.
non domesticis affectibus, non maritis. Totam porro hanc descriptionem Zenonis si S. Augustinus legisset, eam profecto lib. IV
de Doctrina Christiana, cap. 21, num. 49, retulisset inter illa
dictionis grandis exempla, quae eodem in argumento ex Cypriano atque Ambrosio recitat.
non domesticis, non affinibus, non maritis nota, non sibi quia non potest esse notum, nec verum, quod est semper certum.
Praeterea numquam diligit Deum, quem scit operibus suis esse contrarium. Diaboli est sane mancipium, ejus enim possidet regnum;
nam
0295B Quamplurium deorum dearumque origo, si quis vel ipsa ethnicorum scripta consulat, e turpibus libidinibus manat.
Enim vero Jupiter, inquit Athanasius in orat. contra Gentes,
non stupra tantum commisit, sed etiam quos ex stupris procreavit liberos, inter Deos retulit, divinitatis specie ad suam pravitatem
tegendam abusus. Horum e numero sunt Bacchus, Hercules, Dioscuri, Mercurius, Perseus, et Sospita.
Plures alios non tam Jovis, sed aliorum etiam Deorum filios turpiter genitos, ac divinis honoribus donatos fuse recenset
Arnob. lib. IV. De his etiam Minu ius Felix in Octavio, Clemens Alexandrinus, Lactantius, Gregorius Nazianzenus, Firmicus
et alii
0295C in operibus, quae adversus Gentium superstitionem edidere.
deos ipsa genuit, ipsa intulit mundo, per quos, aut in quibus diabolus colitur, quorum in actibus origo monstratur. Ipsa
Jovem innumerabilibus, variis magnisque criminibus maximum fecit. 46 Ipsa
0295C In editis et ms. Pomp. erat:
Ipsa Herculem noverca deterior facibus libidinum turpiter vicit. In mss. Rem., Tol. et Urb.:
Ipsa Herculem noverca deteriori non falis libidinum turpiter vicit. Deteriori item habet ms. Vat. Haec scriptura, licet errore librariorum corrupta, genuinae tamen lectionis, quam textui inseruimus,
indicium praebuit. Etenim ex
deteriori non falis libidinum facile fit
deterior in Omphalis (f pro
ph frequens in mss.)
libidinem, vel
libidine turpiter vicit; quae lectio caeteris praeferenda visa est, non tam quod pluribus et antiquissimis codd. magis congruit, quam quod hoc loco.
S. Zeno indicare voluisse videtur libidinem Herculis in Omphalim, quam caeteri Patres, impudicitiam deorum Gentium exsecrantes,
commemorant. Vide Patres in superiori adnotatione allegatos. Ita etiam perspicuum fit. cur impudicitiam
noverca deteriorem S. Episcopus dixerit. Quam male enim Juno, Herculis noverca, cum ipso egerit, ex
0295D poetis liquet. Hac autem deterius multo cum eodem egit impudicitia, quippe quae Herculem Omphalis amore captum dirae servituti
subegit, eoque etiam adduxit, ut, Omphali jubente, nendo daret operam et fusum volveret ea manu, qua monstra edomuerat, quod
Hercule plane indignum Juno numquam praeceperat. Vide Fulgentium, lib. II Mithol., cap. 5, pag. 182; Lactantium, lib. I, cap.
9; Donatum, in Eunuchum Terent. v. 7. Huc autem S. Zenonem spectasse nihil dubitamus.
Herculem, noverca deterior, in Omphalis libidine turpiter vicit, quem terribilis turba monstrorum superare non potuit. Ipsa
Venerem membris omnibus
0296A denudatam
0295D Ita ex mss. Rem., Vat., Pomp. et Urb. In editis
connexis manibus se tergere. Cod. Tol
tegere item scribit. Dein mss. Rem., Tol. et Urb.
per post multa pro
post multa.
convexis manibus se tegere conantem, imo animi sui vitium et corporis demonstrantem, post multa adulteria spectaculo totius
mundi quoque prostituit. Non opus est ire per singula; quamvis et haec non fuerint dictu digna, tamen ad exprimendam vim impudicitiae
visa sunt necessaria, ut sciat unusquisque
0295D Ad idololatriam luxuria pertinet, tum quod in paganorum Diis impudicitia colitur, unde illud Ambrosii lib. I
de Virgin., cap. 4, num. 16:
Colitur stuprum Deorum; et de Viduis cap. 14, num. 84:
0296A
Deorum suorum adulteria et probra venerantur: tum quod sacra et ludi turpes in deorum dearumque impudicarum
0296B honorem instituti sunt, de quibus satis adnotat, 23; tum etiam quod impudicis hominibus et feminis divini honores tributi
sunt impudicitiae causa, ut scilicet haberent homines unde suas libidines deorum exemplo excusarent et laudi etiam verterent,
cum per illas se deos imitari prospicerent: qua ratione avaritiam quoque et cupiditates eos coluisse, ut deos se amare et
imitari ostenderent, prodit Lactantius lib. II, cap. 6, et satis indicat Minutius, in Octavio, num. 31. Vide insigne in hanc
rem Chrysologi testimonium, sermon. 155. Mss.
idolatriam pro
idololatriam scribunt.
ad idololatriam pertinere luxuriam. Ipsa, inquam,
0296B Dubium in primis fuit, num S. Zeno hic spectaret illa tract. 15, num. 5, ubi illos commemorat,
qui per sepulcra discurrunt, qui foeterosis prandia cadaveribus sacrificant mortuorum, qui amore luxuriandi, etc. At considerato diligentius praesentis loci contextu, cum et ante et post de Deorum impudicitiis cultui et imitationi
hominum propositis sermo
0296C sit; illud innuere S. Zenonem credimus, impudicos homines (uti Juppiter, Venus, aliique olim fuisse feruntur) idcirco inter
deos a Gentibus accensitos fuisse, conversis
in templa ipsorum
sepulcris, in altaria tumulis, cadaveribus in simulacra, etc., ut hac religione impudicitiae faverent, et
blanda festivitate facinorosa facinorosorum et colenda crimina et imitanda persuaderent. Simile consilium alii quoque Patres ethnicis Idolorum cultoribus objecisse leguntur, ut apud laudatos ad not.
27 reperire licet. Prima quidem idololatriae
templa fuisse mortuorum
sepulcra, explorate affirmat Clemens Alexandrinus in Protreptico:
Templa (nam nec ipsa praeteribo) specioso quidem nomine templa dicuntur; fuerunt autem sepulcra, hoc est sepulcra ipsa vocata
fuerunt templa,
etc. Quo respiciens Prudentius, lib. I in Symmachum:
Et tot templa Deum Romae, quot in urbe fuerunt
Heroum, numerare licet:
0296D A quibus nihil abhorrens Tullius, lib. I
de Divinat., loquens de Jove Capitolino, idem fuisse indicat ejus templum Capitolinum, quod sepulcrum fuerat:
Ipse suos quondam tumulos et templa petivit.
Hinc Nonius,
Templum, ait,
et sepulcrum dici potest veterum auctoritate. Lege Arnobium lib. VI contra Gentes, p. 193, ubi
multa templa probat
functorum esse corporum sepulturas; Cyprianum
de Idolorum vanitate initio, nec non Commodianum, Instruct. 2 et 20, qui defunctis hominibus honores divinos delatos similiter produnt.
Parentalia autem, quae
in sacrificia traduntur conversa, erant libationes, epulae, et alia id generis, quae in defunctorum memoriam quotannis celebrabantur:
sacrificia vero divinum cultum spectant. Illa porro
mores in sacra videntur indicare quoddam cultus genus, quo impudicos mores et ludos in Deorum cultum Ethnici converterant, de quo satis
adn. 23.
mortuorum sepulcra convertit in templa, tumulos in altaria, cadavera in simulacra, parentalia in sacrificia, mores in sacra.
Sic sic genus humanum a Dei cultura rapuit, dum blanda festivitate facinorosa facinorosorum et colenda crimina et imitanda
persuadet.
0297A 47 IV. Adeo viris contra Dei legem Deique justitiam evagandi extra legitimum thorum peregrinae luxuriae inspirat infeliciter
quasi liberam facultatem, ac sic eorum quoque feminas a pudore divellit, quae desertae, ardore, seu dolore compulsae, si talia
0297A Quatuor mss.
gerant.
gerunt, putant se aut imitari, aut vindicari. Propter quod in praeceptis Dominus ait,
Qui dimiserit uxorem suam, excepta causa adulterii, facit eam maechari. Quid hic respondere possint lubrici mariti, non video; qui humanarum
0297B Non est hic sermo de hominibus qui cum aliena conjuge peccarent: hi enim non minus quam ipsae feminae humanis legibus puniebantur.
Adulteria legibus vindicant, et capitalibus afficiunt eos poenis, quos in aliena comprehenderint foedera genialis lectuti
expugnatione gessisse;
ita Arnobius, lib. IV, pag. 142. Vide Ammianum Marcellinum, lib. XXVIII; Theodoretum, serm. 3 contra Graecos; Cujacium, lib.
VI Observ. cap. 11; Brissonium, ad legem Juliam
de Adulteriis, pag. 91, et legem 33 Constantini ad eamdem legem Juliam, ubi
sacrilegos nuptiarum temeratores id generis homines appellat. Itaque de hominibus hic locus accipi debet, qui praeter uxorem alia muliere libera, sive concubina,
sive meretrice, utebantur, quibus nullam legibus civilibus decretam fuisse poenam alii Patres confirmant, cum, perinde ac
S. Zeno, Christianos monent, ne impunitate legum citra adulterii crimen sibi licitum putent, quod uxoribus non licet. Lactantius,
lib. VI, cap. 23:
Non
0297C
enim, sicuti juris publici ratio est, solum mulier adultera est, quae habet alium; maritus autem, etiamsi plures habeat, a
crimine adulterii solutus est.
S. Augustinus, lib. XIV
de Civit. Dei, cap. 18, scortorum turpitudinem nulla terrenae civitatis lege puniri tradit; et
solo stupro, inquit Hieronymus, epist. 84, ad Oceanum, et
adulteria condemnato passim per lupanaria et ancillulas libido permittitur. Videtur apud Gentes frequens fuisse plures uxores ducere, cum Tacitus, de Germanorum moribus num. 6, illud mirabundus animadvertat:
Prope soli barbarorum singulis uxoribus contenti sunt, exceptis admodum paucis, qui non libidine, sed ob nobilitatem pluribus
nuptiis ambiuntur.
Sed peflices, vel concubinas, quae plures a Romanis ducebantur, uxorum nomine significasse videtur; quippe apud ipsos plures
uxores una ducere olim a praetore infamiae nota inustum fuit, uti testantur Diocletianus et Maximanus, lib. II cod.
de Instit. et inut, nupt.: Neminem qui sub ditione sit Romani nominis, binas uxores habere posse vulgo patet, cum etiam
0297D
in edicto Praetoris hujusmodi viri infamia notati sint, quam rem competens judex multam non patietur. Vide etiam lib. XVIII codicis, ad legem 1 Jul.
de Adult. Lex autem concubinas et meretrices permittens, quae hic a Zenone et alibi ab aliis Patribus appellatur, ipsa est lex Julia
de Adulteriis, quae allegatur in cod. lib. IX, tit. 9, lege 22 et 23. Hanc legem minus aequam ipse Uulpianus notavit in Digest. leg. 48,
tit. 5, leg. Jul. 13
de Adult. § 3:
Periniquum videtur esse, ut pudicitiam vir ab uxore exigat, quam ipse non exhibeat: id quod etiam inculcat Seneca, epist. 94. Sed iniquae hujusce sanctionis cansam attigisse videtur S. Gregorius Nazianzenus
in illud evangelistae dictum:
Cum consummasset Jesus hos sermones; quod nimirum
eam, inquit,
mares tulerunt, ideo feminas tantum insequitur et incessit.
legum iniqua impunitate decepti, justitiam veram 48 nec ex sua ipsa voluntate noscentes, quod pati nolunt, libenter efficiunt:
0297D Ms. Pomp.
quia pro
qui, Profanae autem
libidinis eadem ratione dicitur, qua paulo ante dictum est
0298A
peregrinae, id est extra legitimum thorum quaesitae
0298B eaque
furtum vocatur, propterea quod detrahatur propriae uxori quidquid peregrinis feminis tribuitur; unde paulo post:
Alter alteri tenetur obnoxius, id est non minus mulier viro quam vir mulieri. Maritis vero hanc erroneam opinionem id temporis fuisse, ut, si ab adulterio
cum aliena conjuge abstinerent, quidquid cum solutis feminis committerent, liceret, testatur Ambrosius lib II de Abraham,
cap. 11, num. 78:
Viri licito se peccare credunt, si solo se abstineant adulterio; meretricios autem usus tanquam legi naturae suppetere putant. Similem quoque errorem, at non de meretricibus, sed de concubinis tantum, sua aetate viguisse indicat Augustinus serm. 224,
num. 3:
Dixit nescio quis: Meretrix non est, quam habeo, concubina mea est. Sancte Episcope, meretricem fecisti concubinam meam? et post pauca:
Dicis, Ancilla mea concubina mea est, numquid ad uxorem alienam vado? numquid ad meretricem publicam vado? an non licet mihi, etc. Salviani quoque temporibus simile quidpiam obtinebat; haec enim ille
0298C scripta reliquit, lib. IV de Gubernat. Dei:
Hoc in comparatione supradictorum genus castitatis est, uxoribus paucis esse contentum, et juxta certum conjugii numerum frenos
libidinum continere. Conjugium dixi, quia ad tantam res impudentiam venit, ut ancillas suas multi uxores putent; atque utinam
sicut putantur esse quasi conjuges, ita solae haberentur uxores.
Similia habet et Caesarius hom. 16, monens id ex consuetudine adeo invaluisse,
ut nec peccatum esse crederetur. Putabatur autem
licere hoc viris, et feminis non licere. Ex impunitate autem legum civilium hunc errorem homines vel invexisse, vel confirmasse videntur; unde S. Ambrosius, perinde
ac S. Zeno, christianos monuit lib. I de Abraham., cap. 4, num. 25, ne quis
sibi blandiatur de legibus hominum: nam omne stuprum, inquit, adulterium est, nec viro licet quod mulieri non licet.
qui profanae libidinis detestabili furto distracti, turpibus jam non contenti
0298C
Latibula turpia erant loca quaedam subterranea, in quibus meretrices degebant, quae S. Ambrosius,
0298D epist. 30, ad Irenaeum, num. 1,
hypogaea vocat.
Luxuriosum est hypogaea quaerere . . . . . et ideo requirunt umbrosa penetralia, vel quod desidiosi ignava sub terris agant
otia, denique quod tenebrosa illos et opaca delectent magis, quibus operiri flagitia sua credant.
latibulis, aliquoties
0298A (proh nefas!) sub ipsis obtutibus matronarum vesana congressione desudant, non advertentes miseri, quoniam in tali negotio,
judice Deo, quod non licet uxoribus, non licet
0298D
Nec supplevimus ex ms. Rem. Pro
talibus editi
tabulis. Dein.
Sic igitur pro
Si igitur, ne sensus esset suspensus, correximus.
nec maritis; sicut praescribens talibus Paulus 49 Apostolus dicit:
Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir: similiter et vir sui corporis potestatem non habet, sed uxor (Cor. VII, 4) . Sic igitur, quoniam una sunt caro, unum divini operis sacramentum, quoniam femina de viro suo facta est,
alterque alteri tenetur obnoxius, ac per hoc jure legis quoque
0298D Linea apud jurisconsultos est ordo graduum consanguinitatis vel affinitatis, etc. quibus personae conjunguntur: in eadem
autem conjunctionis linea ex ipsis legibus est vir et uxor, seu pater et mater. Paulus, lib. IV Recept. Sentent. tit. 11:
Primo gradu superiori linea continetur pater et mater.
linea una tanguntur, dubium non est horrendi supplicii perennibus
0298D Mss. Vat. et Tol.
absumpturum, Rem. et Urbin,
absumpturi.
absumptum iri tormentis eum, qui praevaricatus
0299A fuerit e duobus. Sed nec illis impune succedit, qui sine uxoribus, amore peccandi liberius,
0299C
Incestas editi; at ms. Rem.
incertas, et bene: notantur enim illi, qui a conjugibus soluti licere sibi putabant, non
incestas quidem libidines, sed
incertas, quas scilicet pretio soluto a meretricibus vage mercabantur.
incertas atque inhonestas sibimet redimunt libidinum merces, non advertentes esse infelix et impudicum quidquid legitimum
fuerit extra conjugium: christiano enim, fratres, ultra licere non puto, quam ut sit aut continens, aut maritus.
V. Venio nunc ad exempla, quae sunt negotio vel maxime necessaria; quia plus est quod geritur quam quod dicitur, ut et impudicitiae
malum et bonum pudicitiae uno eodemque
0299C Ms. Remense habet
suggestio; sed in margine apposita nota
R dubium locum significat.
Suggestu in aliis mss. et edit. et
suggestus pro
suggestione, seu additione, vel narratione sumitur. Ulpianus, de
Magist. rat. conven. lib. I Digest.:
Si ex suggestu eorum, vel nominibus ab eis acceptis praeses dederit.
suggestu facillime possit agnosci. Joseph Hebraeus adolescens (Gen., XXXIX) , clarus genere, clarior pulchritudine, morum
quoque clarissimus probitate, fuit inter filios Jacob aetate minor, sed spiritu major. Hic invidae germanitatis
0299B impulsu in Aegyptum est delatus atque distractus a fratribus, quem domini sui uxor pejus amare coeperat, quem oderant fratres:
nam cum medullitus mulier ardoris insani conflagraret incendio, in suadelam sacrilegam argumentis vehementer armata captat
solitudinem, secretum captat et locum, in quali etiam non
0299C Ms. Rem.
incitata; et post pauca pro
derivare
0299D idem ms. nec non Urbin. et Zen.
derivari.
irritata adolescentia invitis feminis saepe violenta esse consuevit. At ubi in destinata prorumpens, neque blandimenta, neque
promissa sibimet prodesse cognoscit; conserta manu, inversa vice, adorta est in suum fomitem 50 adolescentis ignem totis
viribus derivare. At ille in repugnatione vestem sibi violenter extortam relinquens, ex impudicitiae fovea nudus aufugit:
sed pudicitiae splendore vestitus post calumniosam damnationem et liberatus
0299C a Deo est et honoratus. Denique rex jure secundus factus est regni, qui insignis rex erat jam ante pudoris.
VI. Susannam quoque columen
0299D
Matronatus legitur in Appuleio, lib. IV Metam.;
Inaffectatus apud Quintilianum, lib. XI, cap. 1, et Tertullianum, de Pallio, cap. 4.
matronatus inaffectatae formae pulchrius suae pulchritudinis ornamentum, insigne pudicitiae testimonium, e senioribus
0300A duo, sed uno incensi prodigio, secus quam decuerat, deperire coeperant: quam cum adverterent muro castitatis, quae certe
0299D
Vera est abest. a ms. Rem.,
est a mss. Pomp. et Urbin. Paulo post ms. Rem.
in solitudine, ubi Eva. Ms. Pomp. priori scriptura
in solitudinem, posteriori autem
in solitudine, ubi Evam. Haec item lectio habetur in codd. Tolent., Vat. et Zen. Ms. autem Urb.
in solitudine, ubi Eva. Hinc vox
circumseptam in editis videtur inserta, ut ne voces
muro castitatis suspensae starent. Hac de causa
circumseptam retinuimus. Post pauca in editis
culpae succumbat, in ms. Rem.
culpa succumbat.
vera est et aeterna formositas, in paradisi solitudine circumseptam, ubi Evam ab auctore operis sui meminerant esse deceptam;
hac re ipsa nacto consilio, capere dolo aggrediuntur ac nisi culpa succumbat, veluti adulterae deprehensae magnum minitantur
exitium. At illa non
0299D Editi
Evae, ex mss.
Eva correximus. Ex
ancipiti
0300C
metu scripsimus
ancipitis metus, ut sententia constet. Anceps autem Susannae metus fuit, ne aut diffamaretur ut adultera, si renueret, ex quo pudor ejus jugulabatur;
aut peccaret, si obsequeretur, quod animam laederet.
Eva ancipitis quidem metus contemplatione praeclusa, cujus aut pudor esset jugulandus, aut anima, conscientiae suae conscium
solum contestans Deum, honestam potius elegit mortem quam vitam turpem, melius credens hominibus se ream
0300C In edit. et aliquot mss.
praebere debere: postremam vocem ut nimis redundantem, auctoritate ms. Pomp., delendam judicavimus.
praebere quam Deo. Interea instant illi ex amatoribus accusatores effecti, crimenque suum in simplicitatem circumventae transfusum
0300B artificiose dum exaggerant, exinde jam priores seipsi condemnant. Verum (proh nefas!) creditur aetati, creditur auctoritati:
exsultant adulteri: damnatur integritas. Jam jamque Susanna ad supplicium immerens trahebatur: jam totus populus in ejus sanguine
tumescebat: jam sui quoque familiares novae rei atrocitate perculsi, 51 miserabiliter ingemiscentes, dimissis capitibus
omne studium defensionis
0300C Mss. Urbin et Pomp.
abjecerunt.
abjecerant. Jam etiam ipsa pudoris
0300C
Compendium non tam de parcimonia, quam de brevitate dicitur; unde
compendium viae pro breviori
0300D via apud Plinium, lib V, cap. 5,
docendi compendia apud Quintilianum, lib. I, cap. 1, pro brevitate praeceptorum reperitur. Ita etiam Susanna mortis odisse moras traditur
pudoris compendio, nimirum ut brevior esset pudor, quo nimis moleste angebatur.
compendio mortis oderat moras, omnibus displicens, sed soli suae conscientiae placens. Cum subito, quavis versutia qui fallitur
numquam, confestim adest in Daniele puero Deus. Omnem repente malitiae scenam diripuit:
0300D
Profictitium editi; mss. Rem., Pomp., Urbin.
profectitium, et bene: profectitium enim dicitur, quod aliunde provenit, ut Susannae quidem impositum crimen a senum calumnia processit.
In ms. Tol.
Profecti cum crimen proprie redditur, sed scelus suum laudant auctores. Similia habent mss. Vat. et Urb. Codex autem Rem. cum Pomp.
Profectitium crimen propriae redditur: sed scelus suos laudant auctores. Post pauca
impudicitiam renitentem, in ms. Rem.;
enitentem, in Urbin., pro
impudicitia mentiente: et item post mss. quatuor pro
thalamum scribunt
thalamos.
profectitium crimen propere recluditur: scelus suos reddit in auctores: purgaturque
0300C per innocentiam pudor. Sicque Susannam, quam, impudicitia mentiente, in publicum traxerant, probatam et vindicatam ad mariti
thalamum cum ingenti triumpho victrix pudicitia reportavit.
VII. Sed o quantum est miranda, pudicitia, quae aliter laudari te non vis, quam ut custodiaris, solo
0301A bonae conscientiae ornamento contenta! Tu in virginibus felix, in viduis fortis,
0301B Mallemus legere
conjugibus, vel
conjugis ablat. plurali a
conjugus; gi, quod nomen apud Plinium et alios reperitur. Notari videtur in sequenti sententia
0301C christianorum sacerdotum ejus quoque temporis continentia et coelibatus.
in conjugiis fidelis, in sacerdotibus pura, in martyribus gloriosa, in Angelis clara, in omnibus vero regina. Tu nunquam
carni, nunquam ulli subjaces legi. De voluntate nasceris, sed bono puritatis voluntatem ipsam paris: quia voluntas fit voluptas
postmodum tua, cum per eam quotidie tricenos, sexagenos, centenosque colligis fructus. Tu in pauperibus dives, in divitibus
ditior, aequalis in omnibus
0301C Utrique mss. Zen.
consummatis.
consummaris. Tu es honor corporum. Tu thesaurus animarum. Tu fundamentum,
0301C Aliquibus placet
columen legere, sicuti supra, num. 5,
columen matronatus. Post non nulla
quoaequarum scribitur in ms. Rem. pro
coaequarum. Coaequa pars apud Plinium, lib. VI, cap. 28.
culmen, ac fructus omnium coaequarum. Tu tui
0301C
Propositum virginitatis votum dicitur, uti penes Ambrosium et alios Patres saepissime. Vide praesertim Augustinum,
de Bono viduitatis, cap. 9, et Leonem Magnum, epist. II ad Rusticum Narbonensem, inquisit, 15, ubi
propositum virginitatis cum habitu etiam virgineo conjunctum a consecratione virginum distinguit. Sic etiam
proponere virginitatem idem est ac
vovere apud S. Augustinum, serm. 225, num. 2.
propositi insolubilis nodus aeternus. Per te legitima 52
0301C Jejunii nimirum tempore etiam conjuges continentiam servare oportebat, ut a Paulo monitum plures Patres animadverterunt.
Lege Augustinum, serm. 208, n. 1; 209, n. 3; Caesarium serm. 10 et 142 appendic., Augustin., et alios: quae disciplina hac
in
0301D Ecclesia Veronensi diutius viguisse cognoscitur ex Rhaterio episcopo in Synodica ad presbyteros ejusdem ecclesiae.
jejunia celebrantur. Per te
0301D Mirum fortasse videbitur, quod preces
allegatae dicantur, antequam fusae sint: cum perinde accipi soleat
allegare preces, ac
fundere. At
allegare proprie hic est pro
dirigere, quemadmodum Appuleins, de Deo Socratis, pag. 61:
Cui igitur preces allegabo? Itaque preces vix
allegatae, id est ad Deum mente, vel etiam cum incipiuntur, directae, statim
antequam fundantur, a continentia commendatae, acceptae sunt.
allegatae, priusquam fundantur, acceptantur preces.
0301B Tu es sacrificium Deo carum: tu legitimum Dei templum: sacrarium pudoris.
0301D Sic ms. Urbin. At. Tolent.
Tu te, Rem.
Tui, editi cum aliis mss.
Te.
In te corruptio intrare non novit. Per te saeculum vincitur, concupiscentia omnis eliditur, diabolus subjugatur, Antichristus
non timetur, Spiritus sanctus inducitur, glorificatur Christus, Deus pater omnipotens propitiatur. Postremo ille felix in
futurum regnabit, qui tecum illo pervenerit.
0301D Ms. Pomp. in fine apponit.
Amen.
